वायफळ बडबड!

गंध मायेचे!!

2011-02-09T22:47:00.004Z

रामप्रहरी माय न्हाणी चेतवी, हो धूम्रसंधी

मायमायेनेच होई धूरही इतका सुगंधी!

गाय गोठ्यातून घाली साद, सत्वर माय धावे

वासरा गोंजारूनी मग कौतुकाने सोडी दावे

गोमयाने नटविते जमिनीस माय प्रेमभावे

स्पर्श तो मांगल्यदायी भूमिलाही ओढ लावे

देवचाफ़ा, मोगरा, जास्वंद, प्राजक्ता; अनंता

वाही सादर रोज माय, घे सुगंधा भाग्यवंता

माय घाली नित्य फ़ेरे अंगणी वॄंदावनाला

गंध मायेच्याच मायेचाच येतो मंजिरीला

परसदारी बांव निर्मळ, माय म्हणते माय तीतें

थेंबही त्या पाझराचा तृप्त करितो लेकरांतें

एक क्षणही माय नसता, पोरक्या त्या चार भिंती

गंध मायेचे, घराच्या घरपणाचे बंध होती

-- मेघवेडा.

बोरकरांच्या ’खूप या वाड्यास दारे’ या कवितेने आणखी नुकत्याच पाहिलेल्या ’गंध’ या मराठी चित्रपटाने हे लिहिण्याची प्रेरणा दिली. छंदबद्ध काव्य लिहिण्याचा माझा पहिलाच प्रयत्न आहे. हे लिहिण्यास मला सारखं प्रोत्साहित करणार्‍या आणि योग्य सूचना देऊन अनमोल सहकार्य करणार्‍या यशोधरा आणि नंदन यांचे खूप धन्यवाद. :)

नशीबाचा खेळ!

2011-02-07T13:36:00.002Z

म्हणतात ना, वेळ खराब असेल तर उंटावर बसलेल्यालादेखील कुत्रं चावतं. तसंच काहीसं झालं होतं त्या तीन दिवसांत डरहम कौंटीच्या क्रिकेट संघासोबत. जून १९९४ मधली गोष्ट. एजबॅस्टनला वॉरिकशायर संघासोबतचा त्यांचा चार दिवसांचा सामना गुरूवारी सुरू झाला. नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करत डरहमने जॉन मॉरीसच्या नाबाद २०४ धावा नि त्याला कर्णधार फिल बेनब्रिजने ६७ धावा काढून दिलेली साथ यांच्या जोरावर ३ बाद ३६५ धावा जमवल्या!
दुसर्‍या दिवशी मॉरिस झटपट बाद झाला मात्र डरहमची टांकसाळ चालूच होती. डेव्हिड ग्रेव्हनी आणि अँडरसन कमिन्स यांनी आठव्या विकेटसाठी १३४ धावांची विक्रमी भागीदारी करून संघाच्या ५०० धावा फलकावर लावल्या. ही जोडी फुटल्यावर कर्णधार बेनब्रिजने डरहमचा पहिला डाव ८ बाद ५५६ धावसंख्येवर घोषित केला तेव्हा पॅव्हेलियनकडे खुषीत चालणार्‍या कमिन्स व ग्रेव्हनीला आणि ड्रेसिंगरूम मध्ये बसलेल्या डरहमच्या खेळाडूंना कल्पना नव्हती, की पुढचे तीन दिवस त्यांच्या नशीबात आराम नव्हता!

वॉरिकशरच्या ८ धावा झालेल्या असताना कमिन्सने डॉमिनिक ऑस्टलर ला यष्टीरक्षक ख्रिस स्कॉट करवी झेलबाद केलं तेव्हा खुषीत नाचणार्‍या ख्रिस स्कॉटला याची तसूभरही कल्पना नव्हती पुढल्या काही मिनिटांत आपण सर्वात महाग चूक करणार आहोत! त्यावेळी १ बाद अशा धावसंख्येवर मैदानात उतरला, तो २५ वर्षांचा तरूण खेळाडू. त्या खेळाडूच्या कारकीर्दीतलं ते सर्वार्थाने ग्लोरीयस वर्ष होतं. (आणि आजपावेतो तेच वर्षं कोणाही खेळाडूच्या कारकीर्दीतल्या कोणत्याही एका ग्लोरीयस वर्षापेक्षा अधिक ग्लोरीयस वर्ष ठरावे. का ते पुढे कळेलच. नाही हा खेळाडू अर्थातच सचिन तेंडुलकर नाही.) महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे हे वर्ष त्याचं वॉरिकशर काऊंटीसोबतचं पहिलंच वर्ष होतं. त्याने पहिल्या सहा डावात पाच शतकं ठोकत त्याच्या काऊंटी करियरला जोरदार सुरूवात केली होती. ग्लॅमॉर्गनविरूद्ध १४७, लेस्टरशरविरूद्ध १०६ आणि नाबाद १२०, सॉमरसेटविरूद्ध १३६ आणि मिडलसेक्सविरूद्ध २६ आणि १४०. आता डरहमविरूद्धच्या या सामन्यात जर तो पहिल्या डावात शतक करतो तर आठ डावांत सात शतकं ठोकण्याचा विश्वविक्रम - अर्थात सर डॉन ब्रॅडमन यांच्या नावावर असलेला - त्याच्या नावावर होणार होता. वॉरिकशर काऊंटीकडून खेळायला सुरूवात करण्यापूर्वी आधीच्याच सामन्यातील एकमेव डावात त्याने आपल्या राष्ट्रीय संघाकरिता - वेस्ट इंडीजकरता - साधंसुधं शतक नाही तर त्रिशतक ठोकलं होतं. आणि तेही साधंसुधं त्रिशतक नव्हे, तर ३७५ धावा करून सर गारफील्ड सोबर्स यांचा ३६५ धावांचा विश्वविक्रम त्यानं मोडला होता. होय, तोच तो महान खेळाडू - ब्रायन चार्ल्स लारा!

लारा त्या वर्षी इतका फॉर्मात होता की आल्या आल्याच त्याला फुटबॉल दिसत असावा! कदाचित लाराला आल्या आल्या हुकच्या जाळ्यात ओढण्यासाठी अ‍ॅण्डरसन कमिन्सने पहिलाच चेंडू शॉर्ट टाकला. कमिन्स त्याचा राष्ट्रीय संघातील साथीदार असल्याने असेल कदाचित, कमिन्स शॉर्ट टाकणार अशी शंका येऊन लारा हुक मारण्याच्या तयारीतच होता. दोघेही खरे ठरले! पण लाराचा हुक हुकलाच! चेंडू बॅटच्या टोकाला लागून वर उडाला, कमिन्सने जोरदार धाव घेत कॅचसाठी डाईव्ह मारली. पण शेवट तो चेंडूपर्यंत पोहोचलाच नाही!
लारा दहावर असताना, कमिन्सने एक प्रेक्षणीय इन्स्विंगिग यॉर्कर टाकला. लाराला गतिचा नि टप्प्याचा अंदाजच आला नाही नि त्याच्या बॅटने चेंडूपासून फारकत घेतली. लाराचा लेगस्टंप रोल होत होत पंधरा एक फूट मागं गेला! लाराने सामन्यानंतर कबूल केलं की अंपायरचे "नो-बॉल" हे शब्द त्याला ऐकू आले नव्हते.
लारा १८ वर असताना, सायमन ब्राऊनच्या गोलंदाजीवर एक सरळसोपा कॅच घेण्याची संधी यष्टीरक्षक ख्रिस स्कॉटने दवडली. "Jeez, I hope he doesn't go on and get a hundred" स्कॉट पुटपुटला होता असं लारा सांगतो. स्कॉटला बिचार्‍याला काय माहिती, त्याची ही चू़क, क्रिकेटच्या इतिहासातली सर्वात महागडी चूक ठरणार होती ते!
आपल्या "बीटिंग द फील्ड" या आत्मचरित्रात लाराने आपल्या या डळमळीत सुरूवातीचं वर्णन पुढीलप्रमाणे केलं आहे.
"The period before Tea was one of my sketchiest at the crease in my year with Warwickshire. My feet simply would not go to the right places."
टी इंटर्व्हल मध्ये लारानं यष्टीरक्षक कीथ पायपर सोबत नेट्समध्ये जाऊन आपल्या फुटवर्कमध्ये काय चुकतंय याचा अभ्यास केला. टीटाईमनंतर हळूहळू लारा सावरला. फटके लागू लागले. डरहमनं लाराला त्याच्या खेळीच्या सुरूवातीला व्यवस्थित रोखला होता मात्र आता त्यांचं काही खरं नव्हतं. शुक्रवारी संध्याकाळी दुसर्‍या दिवसाचा खेळ संपला तेव्हा लारानं आपलं शतक झळकावून एक विश्वविक्रम - अन या सामन्यातला पहिला - आपल्या नावावर करून घेतला होता. पुढे दोन दिवसांत त्याने अनेक विश्वविक्रम काबीज केले. त्या वर्षातलं त्याचं ते ११वं शतक होतं!
शनिवारचा पूर्ण दिवसाचा खेळ पावसामुळे वाया गेला. रविवारी डरहमचा तेज गोलंदाज डेव्हिड ग्रेव्हनी यानं लाराने केवळ सहा धावा काढल्यावर त्याला बाद केलं होतं. मात्र तो सामना संडे लीगचा होता! 'नॅटवेस्ट प्रो-४० लीग' १९९९ मध्ये सुरू होण्या आधीपर्यंत ४० षटकांचे सामने 'संडे लीग' अंतर्गत खेळवले जात. काऊंटी चॅम्पियनशीपच्या चार दिवसांच्या सामन्यातून मग रविवारचा दिवस वगळला जाई. त्यामुळे त्या ४० षटकांच्या संडे लीगच्या सामन्यात लारा बाद झाला असला तरी चार दिवसांच्या काऊंटी चॅम्पियनशिपच्या सामन्यात तो टेकनिकली नाबादच होता!

सोमवारी सकाळी वॉरिकशरनं डबल डिक्लरेशनचा एक विलक्षण प्रस्ताव डरहमसमोर ठेवला! म्हणजे वॉरिकशर आहे त्या धावसंख्येवर आपला पहिला डाव घोषित करणार, मग डरहमनं आपला दुसरा डाव डाव शून्यावर घोषित करायचा नि वॉरिकशरसाठी जो उरलेला मार्जिन असेल ते टारगेट ठरेल! पण डरहमचा कर्णधार बेनब्रिजनं तो प्रस्ताव फेटाळून लावला. कदाचित, विकेट बॅटिंगसाठी उत्तम असल्याने, तसेच लारा उत्तम फॉर्मात असल्याने त्यानं 'रादर अनस्पोर्टी' निर्णय घेतला. त्यात त्यांच्या गोलंदाजीचा आधारस्तंभ डेव्हिड ग्रेव्हनीच्या मांडीचा स्नायू फाटल्याने तो उपलब्ध नव्हता. अशा वेळी सामना हरण्यापेक्षा अनिर्णीत राखलेला बरा, अशा विचारानं त्यानं घेतलेला निर्णय योग्यच होता!

लारानं सोमवारी सकाळी १११ धावांवर आपली खेळी पुन्हा सुरू केली तोवर सामना संपल्यातच जमा होता. त्याने त्या मृत सामन्यात जान भरत लंचपर्यंत केवळ एका सेशन मध्ये तब्बल १७४ धावा ठोकल्या (विक्रम क्र. २)! मग लंचब्रेकमध्ये वॉरिकशरचा कर्णधार डरमॉट रीव्हनं लाराला आणखी एक विक्रम मोडण्याची संधी द्यायची म्हणून आपला डाव घोषित करण्याचा निर्णय लांबणीवर टाकला. वॉरिकशर काऊंटीतर्फे सर्वोच्च खेळीचा १९१४ पासून फ्रँक फोस्टर यांच्या नावे असलेला ३०५ धावांचा हा विश्वविक्रम मोडण्यास लाराने जास्त वेळ घेतला नाही. त्याचं तिसरं शतक केवळ ५८ चेंडूत त्यानं पूर्ण केलं मात्र या दरम्यान २३८ वर त्याला अ‍ॅण्डरसन कमिन्सनं मिडऑफला सरळसोपा झेल सोडत आणखी एक जीवदान दिलं होतं! मग लारानं ३२५ चा पल्ला गाठला तेव्हा त्यानं केवळ सातव्या डावात त्या वर्षातल्या १००० धावा (२००च्या अजस्र सरासरीनं!) पूर्ण करत सर डॉन ब्रॅडमनच्या १९३८ सालच्या विक्रमाची बरोबरी केली. (विक्रम क्र. ४) त्यानं आपलं चौथं शतक चार धावा धावून पूर्ण केलं! पुढं तो ४१३ वर असताना, स्क्वेअरलेगला एका बदली खेळाडूनं त्याचा आणखी एक कॅच टाकत त्याला त्या डावातलं पाचवं जीवदान दिलं! चहापानाच्या वेळेस लारा ४१८ धावांवर नाबाद होता!

दरम्यान डरमॉट रीव्हनं आपला डाव घोषित करण्याचा निर्णय आणखी लांबणीवर टाकला! कारण पुढचं लक्ष्य होतं ४२४. आर्ची मॅक्लॅरेनचा 'इंग्लंडमधील सर्वोच्च खेळी'चा विक्रम! (विक्रम क्र. ५) लारानं तोही मोडला आणि मग मात्र डरमॉट रीव्हनं लारा खेळतो आहे तोवर डाव घोषित न करण्याचं जाहीर करून टाकलं! लारा ४५७ वर पोहोचला तेव्हा आणखी एक विश्वविक्रम (क्र. ६) कोलमडला! चार्ली मॅककार्टनी यांचा एका दिवसात ३४५ धावांचा विश्वविक्रम आता त्या स्थानी नव्हता! तिथून प्रतिस्पर्धी कर्णधार बेनब्रिजला सलग चार चौकार हाणत लारानं ४७१ वर झेप घेतली.
लारा दमला होता मात्र कीथ पायपरसोबत त्याची भागीदारी ३०० कडे घोडदौड करत होती नि बातमी पसरताच स्टेडियमला गर्दी वाढू लागली होती! ४९० वरून आपल्या त्या खेळीतला ६९ वा चौकार हाणत लारानं पर्सी पेरिनचा १९०४ सालचा एका डावातील सर्वाधिक चौकारांचा विश्विक्रम (क्र. ७) रचला! आता केवळ एकच लक्ष्य उरलं होतं! प्रथमश्रेणी क्रिकेटमधील सर्वोच्च धावसंख्या - हनीफ मोहम्मद यांचा ४९९ धावांचा विश्वविक्रम!

खेळ ५.३० ला संपायचा होता नि दिवसाचं शेवटचं षटक टाकण्याकरिता बेनब्रिजनं जॉन मॉरिसकडे चेंडू सोपवला. तिसर्‍या चेंडूवर लारा बीट झाला तेव्हा तो ४९७ वर होता! मॉरिसचा चौथा चेंडू - एक सुंदर बाऊन्सर - तडक लाराच्या हेल्मेटवर जाऊन आदळला! कीथ पायपरनं जाऊन लाराला कळवलं की कदाचित ही सामन्यातली शेवटची ओव्हर आहे! दोन चेंडूत तीन धावा! वर्ल्डकपच्या सामन्यासारखंच टेन्स्ड वातावरण होतं!

पुढल्या चेंडूवर लारानं चौकार हाणला!
नाबाद ५०१!

४७४ मिनिटांत, ४२७ चेंडूत त्यानं ५०१ धावा तडकावल्या! दरम्यान वरील आठ वैयक्तिक विक्रम काबीज करतानाच त्यानं आणखी तीन विक्रम मोडण्यास हातभार लावला होता! ख्रिस स्कॉटने लाराला दिलेलं १८ वर दिलेलं जीवदान डरहमला तब्बल ४८३ धावांनी महाग पडलं! हे आजवरचं क्रिकेटमधील सर्वात महागडं जीवदान! तसंच पाचव्या विकेटसाठीची नाबाद ३२२ धावांची भागीदारी अन वॉरिकशरची ४ बाद ८१० ही धावसंख्या हे काऊंटी विक्रम होते! लारानं या एका सामन्यात, वास्तविक एका डावात, तब्बल दहा विक्रम मोडले!

ब्रायन लाराने १९९४ या वर्षात ७९.७५ च्या सरासरीने तब्बल ३८२८ धावा काढल्या! यात त्याने १४ शतकं झळकावली. यात १ द्विशतक, एक त्रिशतक आणि अर्थात एक पंचशतक समाविष्ट होतं! हे वर्ष सर्वार्थानं कोणत्याही खेळाडूच्या कारकीर्दीतल्या कोणत्या वर्षापेक्षा कैक अधिक ग्लोरीयस होतं!

वार्ताहर कळवतात डरहमचे खेळाडू "कशी नशिबानं थट्टा आज मांडली" हे गाणं सामना संपल्यावर गात होते!

-- सर्व माहिती अ‍ॅण्ड्र्यू वॉर्ड यांच्या "क्रिकेट्स स्ट्रेंजेस्ट मॅचेस" या पुस्तकातून साभार!

आरती सप्रेम..

2011-01-15T17:43:00.000Z

"श्रींच्या आरतीस पाच मिनिटांत सुरूवात होत आहे. तरी सर्वांनी लवकरात लवकर मंडपात उपस्थित राहावे."

अशी 'अलाऊंसमेंट' नऊ ते साडेनऊ पर्यंत निदान चार-पाच वेळा तरी केल्याशिवाय कुणीही अजिबात मंडपात प्रकट होत नाही. आमच्या सोसायटीत हे असले एकेक नग आहेत.

"आरती ना, कधीं म्हणून होतें का ती साडेंनवाच्या आधीं? तूं जेवांयस वाढ तोंवर. मग जातों सांवकाश पावणेंदहा पर्यंत. कसेबसे कर्पूरगौरास आरती ओवाळण्यापर्यंत पोहोचलें असतील तोवर!" हे आमचे आपटेबुवा. "आरत्या म्हणाव्यात तर यांनी" असा यांच्या नावाचा डंका होता! म्हणजे सुखकर्ता दु:खहर्ता, लवथवती विक्राळा, दुर्गे दुर्घट भारी, त्रिगुणात्मक त्रैमूर्ती, युगे अठ्ठावीस, येई वो विठ्ठले वगैरे 'सर्वसामान्य' (हा त्यांनीच या सगळ्या आरत्यांना बहाल केलेला शब्द! ), कोणाही माणसाला म्हणता येतील अशा आरत्या म्हणून झाल्या की मगच यांचं इंजिन चालू होते. तोवर हे आपले कुठेतरी कोपर्‍यात सुपारी कातरत, पिष्टन साफ करत पडलेले असणार! बरं आता बाकी पब्लिकपैकी एकजण वेळेवर येईल तर शप्पथ. कुणाला कुणा एका 'अधुर्‍या कहाणी'त इंटरेस्ट तर कुणाचं 'उधाण वार्‍याचं मन' बंड करून त्यांना घरात बसवून ठेवी! शेवट रडत खडत साडेनवापर्यंत सगळे आपापल्या झांजा, टाळ वगैरे घेऊन मंडपात हजर होणार. बरं, झांजा वाजवण्यास काही विशेष कौशल्य लागत नसलं तरी प्रत्येकाला आपापल्या घरच्या झांजा घेऊनच आरतीस उपस्थिती लावायची असते. जणू आपण झांजा वाजवल्या नाहीत तर तो गजानन (नि इतर सर्वच देव) समस्त भक्तगणांकडे दुर्लक्षच करणार आहे. मग त्या सगळ्या झांजांचे ते 'अनाहत ध्वनी' अपार गर्जले नि आपल्याला जमेल त्या सुरांत प्रत्येकाने आरत्या म्हणावयास सुरूवात केली की त्या बिचार्‍या भगवंताचीच दया येते हो. पण मग 'अठरा पद्मे वानरांच्या भुभु:कारा'चा त्यास ऑलरेडी एक्स्पिरीयन्स असल्याने मी निश्चिंत होऊन जातो!

मग त्या तबला, मृदंग, झांजा, टाळांच्या गजरात सगळं वातावरण न्हाऊन निघतं. प्रत्येक जण आपापल्या ऐपतीप्रमाणे सुरांचा बाजार मांडत (किंवा उठवत, कसंही! ) आरत्या म्हणत असतो! कुणी तारसप्तकात लीलया खेळत मोठ्या उत्साहात पीतांबरधारी लंबोदरास आळवत असतो तर कुणी अरुंद बोळात अडकल्यासारखं एकाच सुरात, आपलंच तुंड वक्र करून सरळ शुंडेच्या विघ्नहर्त्यास आळवत असतो! पण तो जो काही गजबजाट असतो तो श्रवणीय असतो खरा! आणखी एक गमतीचा भाग म्हणजे आरत्यांतले शब्द! काही लोकांना माहितीच नसतं की आपण चुकीचं म्हणतोय! पण कसं आहे, शेवटी भावना महत्त्वाची! ते शब्द चुकीचे म्हटल्याने कुणाचं काही वाईट होणार नाही पण आरत्यांत म्हटले जाणारे चुकीचे शब्द टिपायला मजा येते खरी! आमच्याकडे दहांतली निदान सहा माणसे "दास रामाचा वाट पाहे सदना, संकष्टी पावावे, निर्वाणी रक्षावे" असंच म्हणतात! म्हणजे काय? गजानन बाकी कधी पावला नाही तरी चालतंय! पण संकष्टीला पावायलाच हवा!

सुखकर्ता दु:खहर्ता संपली की पटवर्धनांच्या बंड्याला "नाना परिमळ दुर्वा" म्हणायची असते, तो सुरू करतोही. पण पटवर्धनकाका, त्याचेच वडील, पहिल्या 'सर्वसामान्य' आरत्यांचे इन-चार्ज असल्याने, नि त्यांना कदाचित 'नाना परिमळ' येत नसल्याने, "लवथवती विक्राळा" चालू करून बंड्याकडे तिसरा डोळा उघडल्याच्या थाटात एक जळजळीत कटाक्ष टाकतात नि बंड्या बिचारा हिरमुसला होऊन मागे होतो. शंकराची आरती म्हणताना अगदी मंडपात तांडव चालू असते सगळ्यांचे. "व्याघ्रांबर फणिवरधर सुंदर मदनारी" म्हणताना एकेकाला हा असला जोश येतो, की सांगून सोय नाही. मृदंगही जोरजोरात कडाडू लागतात, टाळ दाही दिशी घुमू लागतात. सोसायटीतल्या सर्व नंदीबैलांचं परमेश्वराचं गुणगान करताना रौद्र तांडव सुरू असतं! शिवाची आरती संपून दुर्गेची आरती सुरू झाली की बॅटन महिलामंडळाकडे पास केलं जातं! आता सगळ्या महिषासुरमर्दिन्यांचा आपापल्या घरातल्या महिषापेक्षा आपण वरचढ कशा आहोत हे सिद्ध करण्याचा प्रयत्न सुरू होतो! मागे कुठेतरी देसाईकाकू जोरजोरात टाळ्या पिटत घोगर्‍या आवाजात, मोठ्या तल्लीनतेने दुर्गेचं गुणगान करत असतात. त्यात यमी, त्यांची धाकटी लेक, त्यांच्या पायात घुटमळत असते. तिला आलेला असतो कंटाळा आणि तिला प्रसाद कधी मिळतो याचंच अप्रूप जास्त असतं. आता तिची बिचारीची आशा तिच्या या जगदंबेवाचून कोण पुरवणार? म्हणून मग ती सारखी, "आई, प्लशाद कदी वातनाल?" विचारू लागते. तिला जगदंबा हळूच खुणेनेच "मग मग" असं सांगते. तिचं पुन्हा तेच. थोड्या वेळाने मात्र देसाईकाकू वैतागतात. मग

"प्रसन्न वदने प्रसन्न होसी निजदासां..
अगो गप्प बैस की जरा कार्टे..
अंबे तुजवाचोनि कोण पुरवील आशा..
आता फटके देईन हां मी मनू..
जय देवी जय देवी.. काय आहे गं सारखी कटकट तुझी..
सुरवर ईश्वर वरदे.."

फाट्ट... एक फटका पडतो मनुला.. की मग पुढे दत्तगुरूंच्या आरतीला मनुच्या "भ्यांऽऽ" अशा कोरसची भर पडते! एकीकडे पंढरीची नियमित वारी करणारा म्हादेव कुंभार पांडुरंगाची आरती कधी सुरू होते याची अठ्ठावीस युगांपासून वाट बघत असल्यासारखा चेहरा करून, जांभया देत टाळ्या वाजवत उभा असतो! मग तिथे "दत्त दत्त ऐसे लागले ध्यान.." झालं की याचं हरपलेलं मन ताळ्यावर येत. मग गर्दीतून सगळ्यात पुढे जाऊन उभा राहण्यासाठी म्हादेवाचा आटापिटा सुरू होतो! कुणाच्यातरी लक्षात येतं "अरे हो.. हा म्हादेव कुंभार. जाऊ दे जाऊ दे त्याला पुढे.." मग त्याला वाट करून दिली जाते! पुढे जाता जाता कुणाला चुकून पदस्पर्श झाला तर त्या मनुष्याला तिथल्या तिथं आधी नमस्कार करून तो पुढे सरकणार. अशा गर्दीच्या वेळी सुद्धा नियम म्हणजे नियम, त्यांत जराही सूट नाही, हां. हातांतल्या चिपळ्या वर करून स्वारी हळूहळू गर्दीतून पुढे सरकत असते. शेवटी कसाबसा तो "जय देव जय देव जय पांडुरंगा.." करत पुढे पोहोचतो! मग जणू त्याच्या अंगी नामदेवच येतात. मुक्त चिपळ्या वाजवत, अगदी तल्लीन होऊन गिरक्या घेत नाचेल काय, पुलंच्या हरीतात्यांसारखी हवेतल्या हवेत डुबकी मारून चंद्रभागेतलं स्नान उरकून घेईल काय, विठोबाची आरती म्हणजे सोहळा असतो अगदी सोहळा! मग "येई वो विठ्ठले" सुरू झाली की सगळ्यांच्या नजरा आपोआप आपटेबुवांना शोधू लागतात. कारण सर्वांनाच येणारी ही यादीतली शेवटची आरती असते! इकडे म्हाद्येव कुंभाराचा 'पंढरपुरी असणार्‍या मायबापास' एक साष्टांग प्रणिपात घालून झालेला असतो! तिथे 'पिवळा पीतांबर गगनी झळकू लागला' की गर्दीतून वाट काढत पुढे येणारी आपटेबुवांची पीतांबर (अर्थात पिवळं पडलेलं बनियान) धारण केलेली लंबोदर आकृती दिसू लागते! आणि सगळ्यांना "चालत गर्दीतुनि माझा कैवारी आला" अशी भावना होऊन "हुश्श.." होतं.

आणि मग आपटेबुवा सूत्रे हाती घेतात! खर्जातला आवाज नि सुरांचं पुरेसं ज्ञान असल्याने कमालीच्या संथ लयीत त्यांनी म्हटलेल्या आरत्या अत्यंत श्रवणीय असतात! इतका वेळ गजबजाट करणारी बाकी सर्व मंडळी आपटेबुवांनी "उत्कट साधुनि शीळा सेतु बांधोनि" सुरू केलं की आपोआप रामानं वानरसेनेला शिस्तीत आणावं तसं शिस्तीत झांजा वाजवत, टाळ्या वाजवत श्रवणभक्ती करू लागतात! आमच्यासारखे एखाद दोन जणं तेवढाच आवाज मोठा करून शायनिंग मारतात तेवढ्यात. पण समुद्राच्या खवळणार्‍या लाटा अचानक शांत प्रवाही व्हाव्यात तसं काहीसं होतं आपटेबुवांनी आरत्या म्हणायला सुरूवात केली की!

"निजबळे निजशक्ती सोडविली सीता,
म्हणुनि येणे झाले अयोध्ये रघुनाथा,

आपटेबुवा म्हणताहेत नि बाकी मंडळी फक्त शिस्तीत झांजा वाजवताहेत. खरंच इतका प्रसन्न सोहळा असतो तो! मग पुढं

आनंद वोसंडे वैराग्य भरता,
आरती घेऊनि आली कौसल्या माता"

झालं की "हं.." असं म्हणून आपटे बुवा सर्वांच्या दिशेनं हात हलवून "चला, म्हणा" अशी खूण करतात की सगळ्यांना कळतं काय म्हणायचंय ते. नि पब्लिक चालू होतं. "जयदेव जयदेव निजबोधा रामा, परमार्थे आरती सद्भावे आरती परिपूर्णकामा, जयदेव जयदेव!" श्रीरामाच्या नामात नक्कीच एक वेगळीच शक्ती आहे! उगाच नाही ते दगड तरंगले समुद्रावर! अहो तेव्हा निदान समुद्राच्या पाण्याचा तरी आधार होता, आमच्या सोसायटीतले एकेक दगड हे असे हवेत तरंगत असतात रामाची आरती म्हणताना!

श्रीरामाच्या आरती पाठोपाठ हनुमंताची आरती होते, महालक्ष्मीची होते, पंचायतानाची होते, द्शावताराची होते, धूपारती होते, अनेक आरत्या होतात! दशावताराच्या आरतीत आम्हा पोरांचा नुस्ता धिंगाणा चालू असतो नि सगळी मोठी मंडळी देखील हसत असतात, त्यामुळे आम्ही आणखीच चेकाळतो! मग "प्रल्हादाकारणेंऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽ" ला पंधरा सेकंदांनी श्वास सुटला तरी एकदा ब्रेक घेऊन परत.. "हेऽऽऽऽऽऽऽऽहे.." असं ताणत ढोलकी वाजवणार्‍याचा पेशन्स टेस्ट केला जातो! शेवटी कल्कीपर्यंत पोहोचेपर्यंत नुसता "वनी आनंद, भुवनी आनंद, आनंदी आनंद वनभुवनी" झालेला असतो! किती छान, निर्मळ, खेळीमेळीचं वातावरण असतं ते! मग लोटांगणं वगैरे घालून झाली की आपटेबुवा अतिशय सुंदर देवे म्हणतात, मंत्रपुष्प म्हणतात! "एकदंताय विद्महे वक्रतुंडाय धीमहि तन्नो दन्ति: प्रचोदयात्" प्रमाणे लक्ष्मी, विष्णु, रूद्र, दुर्गा, दत्त, ब्रह्म, आदित्य, अग्नि, श्रीराम, सीता, हनुमंत, श्रीकृष्ण, नृसिंह, परशुराम, इंद्र, सरस्वती, शनि, शंख, मंत्र, तंत्र इ. प्रमाणे एकवीस गायत्रीपुष्पं अर्पण करतात! नुसतं ऐकत राहावंसं वाटतं! केवळ अप्रतिम! तास-तास चालणारी ती आरती म्हणजे एक विलक्षण सोहळाच असतो! गणेशोत्सवाचे सर्वच दिवस उत्साहाचेच असतात मात्र हा सार्वजनिक आरतीचा सोहळा हृदयात घर करून राहिलेला आहे. तुमच्या आमच्या सर्वांच्याच सोसायटीत, कॉलनीत, चाळींत, वाडीत, मंडळात थोड्याबहुत फरकाने हा सोहळा पार पडत असेलच याची खात्री. प्रत्येकाचा हा सोहळा असाच निरंतर चालू दे अशी गजाननाकडे एकच प्रार्थना! जीव आहे तोवर सप्रेम आरती करत राहू नि संस्कृतीचं हे लेणं पिढ्यानपिढ्या पुढं चालवू!

आरती सप्रेम मोरया पार्वतीनंदना!

** वरील सर्व पात्रे (आपटे, रेडे, नंदीबैल, म्हशी सगळीच ) काल्पनिक आहेत. बाकी आम्ही स्वतः आरत्यांच्या सुपार्‍या घेतो! पुढल्या गणेशोत्सवासाठी त्वरित संपर्क साधणे. येत्या पाडव्यापूर्वी बुकिंग केल्यास घसघशीत डिस्काऊंट! **

द्यायचाच आहे तर असा एखादा वर दे माऊली..

2010-09-11T20:44:00.000+01:00

"श्रीपाद.." आवाज ओळखीचा नव्हता. श्रीपादपंत डोळे चोळत उठून बसले. काळामिच्च अंधार. त्या अंधारात त्यांच्या समोर एक तेजस्वी आकृती उभी होती! ते काही बोलणार इतक्यात ती आकृतीच पुढे बोलू लागली,

"श्रीपाद, तू आयुष्यभर माझी नि:स्वार्थ सेवा करीत आला आहेस. तुझ्या या परार्थसिद्ध सेवेने मी प्रसन्न झाले आहे. माग, आज तुला हवा तो वर माग वत्सा!"

"माऊली! साक्षात श्री देवी माऊली! खरंच विश्वास बसत नाही!" म्हणत श्रीपादपंतांनी साष्टांग नमस्कार घातला. कृतकृत्य भाव त्यांच्या चेहर्‍यावर उमटले.

"आज तुझ्या दर्शनाने जन्माचे सार्थक झाले आहे माते. आता मला आणखी काही नको."

"आयुष्यभर स्वतःसाठी काही मागितलं नाहीस. सतत परोपकारासाठी झटत राहिलास. असा कसा रे तू निर्लोभी? सांग, तुझी एखादी इच्छा सांग पुत्रा."

"जीवनातलं सारं सुख तुझ्या कृपेने मला लाभलंय माऊली. मला आणखी काही नको. पण आज वर मागतोच. आज माझी माऊली माझ्यावर प्रसन्न झालीच आहे तर आज मागूनच घेतो! माते, प्रतिवर्षीप्रमाणे यंदाही तुझी जात्रा भरते आहे. होतील पाचपन्नास डोकी गोळा. दोन तीन दिवस येतील एकत्र आणि जातील पुन्हा आपापल्या मार्गी परत! पोटापाण्यासाठी दूरदेशी गेलेली तुझीलेकरं अजूनही तुला विसरलेली नाहीत आणि मनोभावे एकत्र येऊन तुझी सेवा करीत आहेत हे पाहून ऊर दाटून येतो. पण पूर्वीसारखी जात्रा रंगत मात्र नाही. कुठेतरी काहीतरी उरतंय खरं. आजही पटांगणात माटव उभा राहतो पण तो उभारायला तिसरेच कामगार असतात. एखादा बाबलो गावकार वगैरे तंबाकू मळत लक्ष ठेवून असतो त्यांच्यावर. पण या माझ्या गावची पोरं पुन्हा एकदा या समोरच्या पटांगणात साफसफाई करत अंग धुळीने माखून घेताना पाह्यचं आहे गं मला. माझी ही लाल माती त्यांना बिलगू पाहतेय! तिला आहे अगं ओढ माणसांची. पण मोजक्याच काही पायांचा स्पर्श होतो हल्ली तिला. माझ्या पोरांनीच, सर्व गावकर्‍यांनीच एकत्र येऊन तुझ्या पटांगणात माटव उभारलेला पाह्यचाय मला आणि त्या माटवाला श्रीफळ बांधून सर्वांसाठी गार्‍हाणं करून आशीर्वाद मागताना, सर्वांच्या "व्हय म्हाराजा"च्या गजरात मलाही हळूच माझा आवाज मिसळायचाय. द्यायचाच आहे तर असा एखादा वर दे गं आई..

माऊली, आज तू या महागड्या साड्यांनी दागिन्यांनी नटतेस, बघून फार बरं वाटतं मनाला. पण या चार महागड्या साड्या नि दागिन्यांपेक्षा, प्रत्येकाने आपापल्या ऐपतीनुसार दिलेल्या साडीखणांनी तुला नटवायचा आनंद कैकपटीने श्रेष्ठ होता. देवळातली ही दानपेटी आज व्यवस्थित भरते खरी पण या पैशाच्या राशीपेक्षा तुझ्यासमोर पडणार्‍या त्या खणानारळातांदळाची रासच अधिक जवळची वाटायची. गावातल्या प्रत्येक घरातल्या लेकीसुना येऊन तुझी ओटी भरताना पाहून तुला 'माऊली' का म्हटलं जातं याचा प्रत्यय येत असे. गजरे, फळे, उदबत्त्या यांचा तर खच पडलेला असे पण हल्ली का कोण जाणे निस्तेच त्या पेटीत पैसे टाकून जातात गं लोक आणि पदरी दानाचं पुण्य पाडून घेतल्याचं मनाचं समाधान करून घेतात. पूर्वी दिवसभर लोक येत नि तुझं दर्शन घेऊन जात. तेही कसं सहकुटुंब सहपरिवार. त्या सगळ्या लोकांचे नवस सांगता सांगता मानकरी थकून जात असत दिवसभर. पण दिवसभराचा तो थकवा त्यांचा उत्साह तसूभरदेखील कमी करत नसे! सगळे रात्री दशावताराची वेळ झाली परत त्याच उत्साहाने गोळा होत अंगणात! या उत्साहाला सांप्रत ओहोटी लागली आहे गं. आधीसारखे जात्रा म्हणजे घरातलंच एखादं कार्य असल्यासारखे हल्ली लोक गोळा होत नाहीत. पाचपन्नास डोकी येतात, रीतीप्रमाणे तुझी पूजा करतात आणि प्रसाद घेऊन निघून जातात. त्या पूजेला आता केवळ रिवाजाचा चेहरा उरलाय असं सारखं वाटत राहतं. पण या गावातल्या प्रत्येकाने स्वतःच्या घरचं कार्य असल्यासारखं येऊन उत्साहाने जात्रेत सामील झालेलं पाहायचंय. गावातल्या प्रत्येक सौभाग्यवतीने आपणहून येऊन तुझी खणानारळाने ओटी भरलेली पाहायचीय गं! असा एखादा वर देशील का गं माते?

अजूनही प्रथेप्रमाणे पालखी निघते पण चार गल्ल्यांतून फिरून सावकाश, शांतपणे परत येते. न्हावण घेऊन सगळे आपापल्या कामी जायला होतात रवाना पण त्या ताम्हनातला तो शाळिग्रामसुद्धा निरुत्साही भासतो अगं हल्ली. पुन्हा पूर्वीसारखाच गाजावाजा करत, आरोळ्या ठोकत तुझी पालखी तासनतास गावात मिरवायचीय आणि न्हावणासाठी पुढे पुढे करणार्‍या पोराटोरांना दामटवायचंय! भजनीमेळेसुद्धा हल्ली असेच अधूनमधून दिसतात कधीतरी. बाजापेटी आणि टाळमृदुंगाच्या तालावर आमचे कदमबुवा नि मिराशीबुवा रंगवायचे तशा भजनांच्या डब्बलबारी रंगत नाहीत हल्ली! रात्ररात्र भजनांत न्हाऊन निघायची. हल्ली लोक ऐकतात भजनं पण ते घरात शीडी नि क्यासेटी लावून. अन देवळाकडेही माटवात ते 'पीकर' मात्र हमखास लागतात. ते लागले जाल्या कळतं गावात जात्रा भरली आहे म्हणून. देवळाकडून थेट खालच्या आळीतल्या घरांकडे ऐकू येणारे भजनांचे स्वर पुन्हा एकदा कानांत भरून घ्यायचे आहेत माते. आमच्या कदम, मिराशी, जोशीबुवांच्या बाजापेटीतलं अन् त्यांच्या त्या टाळमृदुंगाच्या गजरातलं माधुर्य या 'पीकरा'वर वाजणार्‍या क्यासेटीतल्या न शीडीतल्या गाण्यांत शोधून सापडत नाही अगं. पुन्हा त्या मधुर भजनांच्या माध्यमातून तुझी स्तवनं गायची आहेत, पुन्हा रात्रभर भजनं गात या सभामंडपात सार्‍या गावकर्‍यांसोबत जागरणं करायची आहेत. असा एखादा वर देशील का गं माऊली?

नाही म्हणायला दशावतार तेवढे होतात अजूनही जोमाने! पण जमलेली डोकी खेळ संपल्यावर मुकाटपणे निघून जातात. खेळाला मनमुराद दाद देतात, टाळ्या पिटतात, मनसोक्त हसतातही पण पूर्वीसारखा गोंधळ मात्र होत नाही. खरंच तो गोंधळच जास्त प्रिय होता. संकासुराला टाळ्या शिट्ट्यांनी डोक्यावर घेणार्‍या त्या जनसागरात, राजा यायचा झाला की सुन्न शांतता पसरत असे! तिकडे नाटकात देवांचं नि राक्षसांचं युद्ध झालं की इकडे प्रेक्षकांतही पोरंटोरं आपल्या खेळण्यातल्या तलवारी घेऊन युद्ध सुरू करीत! मग त्यांच्या आईबापाची त्यांना आवरताना होणारी धांदल, त्यांची ती कसरत पाहून आणखी टाळ्या, आणखी हशा! या सगळ्याने दशावताराची रंगत आणखी वाढायची! या दशावतारांतल्या हनुमानास पाहूनसुद्धा आदराने वंदन करणारा आणि पार्वतीला मंचाच्या मागं विडी ओढताना पाहून अचंबित होऊन आरडाओरडा करणारा तो लहानगा श्रीपाद आता तुझ्याकडे त्या दिवसांतली तीच जात्रा मागतोय गं माऊली. हे सगळं हल्ली कुठेतरी हरवल्यासारखं वाटतंय! जात्रा भरते, पण एखाद्या न रंगवलेल्या चित्राप्रमाणे अपुरी भासते! तीत तेच पूर्वीचे जुने हसरे, उत्साहाचे, मौजमजेचे रंग भरून देशील का गं? द्यायचाच असला तर असा एखादा वर दे माऊली!

पूर्वीच्या जात्रेला केवळ आनंदाचा उत्सव इतकंच स्वरूप होतं. आज या जात्रेचा बाजार केलाय गं. कुणीतरी सरपंच किंवा इतर कुणी राजकारणी वगैरे येतो. तुझ्यासमोर उभा राहून पूजा करतो. नतमस्तक होऊन तुझ्याकडे काय मागतो ते तूच जाणसी. मग तो जमलेल्या गावकर्‍यांसमोर भाषणं करतो, त्यांना आपल्या मधाळ वाणीने, आश्वासनांनी भुलवतो. आपल्या वाटेला लागतो. निवडणुकांत भरभरून मतं घेतो! आणि गायब होतो. असे कित्येक सरपंच आले आणि गेले पण गावातला रस्ता दर पावसाळ्यात खचतोच. या माझ्या भाबड्या गावकर्‍यांची तुझ्याएवढीच त्या राजकारण्यांवरदेखील श्रद्धा आहे आणि अजूनही ती अढळ आहे. एकोप्याच्या या आनंदोत्सवाचं बाजारात कधी परिवर्तन झालं ते आठवत नाही. जात्रेला या विदुषकांनी असं बाजाराचं स्वरूप दिलेलं पाहवत नाही गं आई. यांच्या ढोल ताशांच्या कर्णकर्कश गदारोळापेक्षा आमच्या पिपाणीचे नि पळसाच्या शिट्ट्यांचे स्वर किती गोड होते! ते ऐकायला कान आतुर झालेत. द्यायचा तर असा एखादा वर दे गं माऊली! द्यायचा तर असा एखादा वर दे!"

श्रीपादपंतांच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले होते. सदर्‍याच्या बाहीने डोळे टिपून त्यांनी वर पाहिलं तो उजाडू लागलं होतं. सुभद्राकाकू, श्रीपादरावांच्या सौभाग्यवती, दाराकडे उभ्या होत्या नि कुणाला तरी निरोप देत होत्या. आत येऊन त्या म्हणाल्या,

"चला आता, आटपा भराभर. बाबी आला होता सरपंचांचा निरोप घेऊन. आज जात्रेचा माटव उभा करायचा मुहूर्त काढून हवाय त्यांना, कामगारांना काण्ट्रॅक द्यायचंय म्हणे नि देवळात आज सरपंचांची पूजाही आहे. आवरा बघू भराभर.."

"हो. आवरतो गं माऊली" म्हणत त्यांनी सुभद्राकाकूंनाच एक नमस्कार केला. आणि न्हाणीकडे निघाले. सुभद्राकाकू अचंबित होऊन स्वतःशीच पुटपुटल्या "काय हे सुचतंय यांना भल्या पहाटे? बायकोला नमस्कार करताहेत. लेकराला सांभाळून घे गं माऊली!" म्हणत त्यांनी श्री देवी माऊलीस नमस्कार केला!

***** हे लिखाण प्रातिनिधिक नसून संपूर्ण काल्पनिक लिखाण आहे. आजही कोकणातल्या बर्‍याच गावांतील जात्रांमध्ये पूर्वीसारखंच अखंड उत्साहाचं वातावरण असतं. मात्र काही ठिकाणी वर नमूद केल्यासारखी परिस्थिती नक्कीच आहे. तेव्हा सगळ्याच गावच्या जात्रांचे आनंदोत्सवाचे स्वरूप टिकान उरो दे रे म्हाराजा! (म्हणा - व्हंय म्हाराजा!) *****

॥ काव्यशास्त्रविनोदा: - ३ ॥

2010-09-11T20:42:00.002+01:00

मागील भागात म्हटल्याप्रमाणे या भागात आपण 'अन्योक्ति' आणि 'प्रहेलिका' हे काव्यप्रकार पाहू.

अन्योक्ति मराठीतही वापरली जाते. संस्कृत काव्यशास्त्रविनोदात असलेली अन्योक्तिची उदाहरणे एक निराळाच आनंद देऊन जातात. मूळ तत्व तेच. 'अन्य' वस्तू/गोष्टीच्या उक्तीने आपल्याला केलेला उपदेश किंवा 'लेकी बोले सुने लागे' असं वर्णन. प्रत्यक्ष मनुष्याचा उल्लेखही न करता, मनुष्यस्वभावाचे समर्पक विवचन करणार्‍या सुभाषितांचा रसास्वाद लुटणे किती आनंददायी आहे. काही सुभाषितांत तर केवळ चार चरणात आयुष्याचे तत्वज्ञान सामावलेले असते. खरंच हा सुभाषितांचा साठा म्हणजे एक अमूल्य ठेवा आहे. चला तर अशा काही 'अन्योक्ति' पाहूया.

अपसर मधुकर दूरं परिमलबहुलेऽपि केतकीकुसुमे।
इह न हि मधुलवलाभो भवति परं धूलिधूसरं वदनम्॥

येथे भुंगा आणि केतकीच्या फुलाच्या उदाहरणातून मनुष्यस्वभावाचं चित्रण केलेलं आहे. आधी सुभाषिताची समजण्यास सोपी अशी सुटसुटीत मांडणी करून भाषांतर करून घेऊ. 'मधुकर, दूरं अपसर, परिमलबहुलेऽपि केतकीकुसुमे' - हे भुंग्या, पुष्कळ सुगंध असणार्‍या केतकीच्या फुलापासून दूर जा. (केतकीच्या फुलात पुष्कळ सुगंध असला तरी त्यापासून दूर जा) का? तर 'इह न हि मधुलवलाभः' - खरोखर इथे मध मिळायचा नाही, 'भवति परं धूलिधूसरं वदनम्' - पण (तुझे) तोंड मात्र धुळीने माखून जाईल.
अर्थात केतकी इतकी सुगंधी की एखाद्याला भुरळ पडावी, पण मधाचा मागमूसही नाही तिच्यात. उलट जी पांढरट भुकटी* केवड्यावर असते त्याला कवि धुळीची उपमा देतो. आणि भुंग्याला उपदेश करतो की, 'हे भुंग्या तू या केतकीच्या सुगंधाला भुलू नकोस. इथे तुझा कार्यभाग तर साधला जाणार नाहीच, उलट तुझं तोंडच धुलिमय होईल!' या ठिकाणी केतकीच्या रूपकातून गुणी पण गर्विष्ठ, कद्रू स्वभावाच्या मनुष्याचे चित्रण केले आहे. ज्याप्रमाणे केतकीकडे सुगंध मुबलक आहे त्याचप्रमाणे एखाद्याकडे एखादा गुण जरी मुबलक असला, तरी त्याच्याकडे औदार्य असल्याशिवाय त्या गुणांना शोभा येत नाही. अमक्याकडे मुबलक धन आहे पण त्या धनाचा त्याला गर्व झाला आहे, अशा माणसाकडे मदत मागण्यास आलेल्या गरजूंना त्याच्याकडून काही मिळणार नाहीच उलट त्यांचा अपमान होऊ शकतो. तर अशा मनुष्याच्या श्रीमंतीची महती का बरं वर्णावी? तसेच एखादा मनुष्य विद्वान आहे पण त्याने त्याच्याकडे मोठ्या अपेक्षेने काही शिकण्यासाठी आलेल्याला आपले ज्ञान दिलेच नाही तर अशा ज्ञानाचा तरी काय उपयोग? तर नुसते गुण असून भागत नाही तर गरजूंना त्या गुणांचा फायदा होत नसेल तर त्या गुणांना शोभा येत नाही. तेव्हा सामान्य मनुष्याला भुंग्याची उपमा देऊन कवि म्हणतो, "अरे भाबड्या, अशा गुणी पण गर्विष्ठ, कद्रू मनुष्यांपासून दूर राहा रे बाबा. तू ज्या इच्छेने त्याच्याकडे चालला आहेस ती पुरी व्हायची नाहीच, पण तूच पोळून निघशील."
खरंच 'औदार्याशिवाय गुणांना शोभा नाही' हे किती समर्पकपणे भुंगा आणि केवड्याच्या उदाहरणातून सांगितले आहे.

*त्या पांढरट भुकटीला काय म्हणतात ते मला ठाऊक नाही.

अञ्जलिस्थानि पुष्पाणि वासयन्ति करद्वयम्।
अहो सुमनसां प्रीतिर्वामदक्षिणयोः समा॥

या सुभाषितात फुलांचं अतिशय सुरेख उदाहरण देवून संतांच्या 'सर्वे मानवा: समा:' या भावाचं चित्रण केलं आहे. पुन्हा, आधी सुलभ भाषांतर करून घेऊ. 'अञ्जलिस्थानि पुष्पाणि' - ओंजळीत असलेली फुले, 'वासयन्ति करद्वयम्' - दोन्ही हातांना सुगंधित करतात. 'अहो सुमनसां प्रीति:' - फुलांचं प्रेम, 'वामदक्षिणयो: समा' - डाव्या आणि उजव्या, दोन्ही हातांवर सारखंच असतं. किती सुरेख उदाहरण आहे. ओंजळीत फुलं धरली तर त्यांचा गंध दोन्ही हातांना लाभतो. फुले काही 'डावा-उजवा' असा भेद करत नाहीत, ती दोन्ही हातांना सारखीच सुगंधित करतात. येथे 'सुमनसां' या शब्दावर श्लेष आहे. सुमन म्हणजे अर्थात फूल तर 'सुमनसां' म्हणजे षष्ठी बहुवचन - फुलांचे/च्या/ची. तर दुसरा अर्थ आहे 'सु-मनसां' म्हणजेच चांगल्या मनाच्या माणसांचे/च्या/ची, अर्थात संतसज्जनांचे. अशाप्रकारे संतांना फुलांची उपमा देऊन त्यांच्या मनात असलेल्या 'सर्वजण सारखेच' या भावाचे येथे चित्रण केले आहे. येथे 'वाम' हे दुर्जनांचे तर 'दक्षिण' हे सुजनांचे रूपक आहे. संतजन डावा-उजवा असा भेदभाव करत नाहीत तर त्यांचे सज्जनांवर आणि दुर्जनांवरदेखील सारखेच प्रेम असते.

रे रे चातक सावधानमनसा मित्र क्षणं श्रूयतां
अम्भोदा: बहवो हि सन्ति गगने सर्वेऽपि नैतादृशा:।
केचिद्वृष्टिभिरार्द्रयन्ति धरणीं गर्जन्ति केचिद्वृथा
यं यं पश्यसि तस्य तस्य पुरतो मा ब्रूहि दीनं वच:॥

चातकाला केलेला हा उपदेश माणसांनाही तंतोतंत लागू होतो. आधी भाषांतर करू. 'रे रे मित्र चातक, क्षणं सावधानमनसा श्रूयतां' - अरे मित्रा चातका, क्षणभर सावधपणे ऐक. 'अम्भोदा: बहवो हि सन्ति गगने' - आकाशात ढग बरेच आहेत. 'सर्वेऽपि नैतादृशा' - पण सगळेच काही सारखे नाहीत. 'केचिद् वृष्टिभि: आर्द्रयन्ति धरणीं' - त्यातील काहीच ढग पावसाने जमीन भिजवतात, 'गर्जन्ति केचिद् वृथा' - तर काही उगीच गर्जना करतात. 'यं यं पश्यसि तस्य तस्य पुरतो' - ज्याला ज्याला पाहतोस त्याच्या पुढ्यात, 'मा ब्रूहि दीनं वचः' - दीनस्वरात याचना करू नकोस. इथं कवी चातकाला उपदेश करत आहे की प्रत्येक ढगासमोर पाण्यासाठी याचना करू नकोस सगळेच काही खरेच बरसणारे नाहीत. येथे मनुष्याला चातकाचे रूपक योजून कवि उपदेश करत आहे, की 'अरे मित्रा, या समाजात तुला मदत करणारी माणसं कोण आणि उगीच वल्गना करणारी माणसं कोण ते नीट ओळख. उगाच ज्याच्या त्याच्या समोर दीनवाणा होऊन हात पसरू नकोस.'

विधिरेव विशेष गर्हणीय: करट त्वं रट कस्तवापराध:।
सहकारतरौ चकार यस्ते सहवासं सरलेन कोकिलेन॥

कावळा आणि कोकिळपक्ष्याच्या उदाहरणातून मनुष्याला उपदेश. कावळ्या, सुरेल आवाजाच्या कोकिळपक्ष्याबरोबर तू आंब्याच्या झाडावर सहवास केलेला आहेस, (तरी) तू (वाईट आवाजातच) ओरड (रेक), (यात) तुझा अपराध काय? 'विधि: एव विशेष गर्हणीयः' - याला नियतीच पूर्णपणे कारणीभूत आहे. हे कावळ्याला उद्देशून केलेलं थोडंसं उपहासात्मक वचन असलं तरी मनुष्याला केलेला हा उपदेश आहे की जर एखादा गुण किंवा कला मुळातच तुमच्या अंगी नसेल तर ज्याच्याकडे ती कला आहे त्याच्या केवळ सहवासाने काही ती कला साध्य होत नाही.

आता आपण पाहू 'प्रहेलिका' हा काव्यप्रकार, अर्थात पहेली किंवा कोडी. कधीकधी साधी कोडी असतात, ज्यात प्रस्तुत स्वभाव अथवा गुणधर्मावरून ती गोष्ट कोणती हे ओळखायचे असते किंवा कधी कधी प्रहेलिकेतच उत्तर दडलेले असते. काही काही प्रहेलिका फसव्या असतात. वरकरणी दिसणार्‍या अर्थातून काहीच निष्पन्न होत नाही मात्र एक गूढ अर्थ त्यात दडलेला असतो जो उत्तराकडे निर्देश करतो. एक अत्यंत उत्कृष्ट प्रहेलिका पुढीलप्रमाणे :

य एवादि: स एवान्तः मध्ये भवतिमध्यमा।
य एतन्नाभिजानाति तृणमात्रं न वेत्ति सः॥

सर्वप्रथम नेहमीप्रमाणे सुलभ भाषांतर करू. 'य एव आदि: स एव अन्तः' - जो प्रारंभ आहे तोच अंतदेखील आहे, 'मध्ये भवतिमध्यमा' - मध्ये मध्यम आहे. 'य एतद् न अभिजानाति' - जो हेदेखील जाणत नाही, 'तृणमात्रं न वेत्ति सः' - त्याला काडीचीही जाण नाही. या भाषांतराप्रमाणे या कोड्याचं उत्तर एखादा 'देव' असं देईल. वरकरणी तसंच वाटतं देखील. पण हे अत्यंत फसवं भाषांतर आहे. वास्तविक या कोड्याचं उत्तर कोड्यातच दडलेलं आहे. पहिल्या ओळीचं नीट विचार करून भाषांतर केल्यास उत्तर पटकन कळून येईल. 'य एव आदि: - सुरूवात 'य' ने होते, 'स एव अन्तः' - आणि शेवट 'स' ने होतो, 'मध्ये भवतिमध्यमा' - मध्ये 'भवति'ची मध्यमा - अर्थात 'व' आहे. आता कळलं उत्तर? 'यवस' अर्थात गवत! पुढल्या ओळीत उत्तर दिलेलं आहे हे लक्षात आलं असेलच!

हे होतं प्रहेलिकेचं एक अत्यंत उत्कृष्ट उदाहरण! आता कोडी म्हटल्यावर कोडी घालणार्‍यानेच उत्तर दिलं तर कसं चालेल. थोडा तुम्हीही आस्वाद घ्या प्रहेलिकांचा. तेव्हा प्रस्तुत आहे एक प्रहेलिका..

अपदो दूरगामी च साक्षरो न च पण्डितः।
अमुखः स्फुटवक्ता च यो जानाति स पण्डितः॥

प्रहेलिका अशी आहे - 'अपदो दूरगामी च' - पाय नाहीत पण दूरपर्यंत जाणारा आहे, 'साक्षरो न च पण्डितः' - साक्षर आहे पण पंडित नाही, 'अमुखः स्फुटवक्ता च' - तोंड नाही पण स्फुटवक्ता आहे, 'यो जानाति स पण्डितः' - जो हे जाणतो तो विद्वान!

याचं उत्तर देता येईल? माझ्या मते फारच प्रसिद्ध प्रहेलिका असल्याने फार जड जाऊ नये.
तरीसुद्धा एक सल्ला : इथे 'साक्षर' हा शब्द येथे 'अक्षरासह' असा अभिप्रेत असू शकतो.

उत्तर : पत्र/खलिता/व्यनि. बरोबर उत्तर देणार्‍या श्री. नंदन यांस 'पण्डित' किताब जाहीर!

(मिपा/मीम वर पूर्वप्रकाशित)

॥काव्यशास्त्रविनोदा: - २॥

2010-06-19T17:09:00.001+01:00

मागील भागात कालिदासाच्या समस्यापूर्तीचं उदाहरण आपण पाहिलं. आता या भागाची सुरूवातही त्याच महान कविच्या आणखी एका रचनेनं करू.

भोज राजा हा अतिशय रसिक होता. अनेक कविंना त्याच्या दरबारी त्यांच्या रचनांसाठी इनाम मिळत असे. असाच एक कवी बक्षिसाच्या इच्छेने भोजाच्या दरबारी आपली एक रचना घेऊन आला. ती अशी,

जम्बुफलानि पक्वानि पतन्ति विमले जले।
तानि मत्स्या: च खादन्ति, जलमध्ये डुबुक डुबुक॥

पिकलेली जांभळाची फळे पाण्यात पडतात आणि मासे ती फळे खातात, त्याने पाण्यात 'डुबुक डुबुक' असा आवाज होतो! असा सरळसोपा अर्थ. कवी आपल्या रचनेवर खूष होता. पण काही केल्या भोजास मात्र ती आवडेना. शेवट तो कवी कालिदासास शरण गेला. कालिदासाने त्या रचनेत थोडासा बदल केला.

जम्बुफलानि पक्वानि पतन्ति विमले जले।
तानि मत्स्या: न खादन्ति, जालगोलकशंकया॥

पिकलेली जांभळाची फळे पाण्यात पडतात, परंतु मासे ती फळे खात नाहीत. कशाला? तर आपल्याला पकडण्यासाठी टाकण्यात आलेल्या जाळ्याचे ते गोळे असावेत या शंकेने!

कालिदासाने बदललेली आपली रचना घेऊन तो कवि पुन्हा भोजाच्या दरबारी आला आणि या रचनेवर खूष होऊन भोजाने त्या कवीला इनाम दिले!!

मागल्या भागात आपण 'ठंठंठठंठंठठठंठठंठः' ही समस्यापूर्ती पाहिली. आता कालिदासाची* आणखी एक समस्यापूर्ति पाहू. यावेळी समस्येचा चरण होता - "मृगात सिंहः पलायते।" शब्दशः मराठीत भाषांतर केल्यास, "हरिणापासून सिंह पळतो." आता हे काही शक्य नाही. आणि म्हणूनच असा चरण मिळाल्यावर भल्याभल्या कवींची भंबेरी उडाली असणार. मात्र कविश्रेष्ठ कालिदासाने* त्यावरही काव्य रचलं ते असं:

कस्तूरि जायते कस्मात्, को हन्ति करिणां शतम्।
भीरू: कुर्वीत किं युद्धे, मृगात् सिंहः पलायते॥

यात पहिल्या तीन चरणात असे प्रश्न रचलेले आहेत, ज्यांची उत्तरे शेवटच्या चरणात एकेक शब्दाद्वारे अनुक्रमे मिळतात!
कस्तूरि जायते कस्मात् - कस्तुरी कोणापासून मिळते - हरिणापासून
को हन्ति करिणां शतम् - शंभर हत्तींना कोण मारतो? - सिंह
आणि
भीरू: कुर्वीत किं युद्धे - भित्रा मनुष्य युद्धात काय करतो? - पळतो.

अशाप्रकारे पहिल्या तीन चरणात एकेक प्रश्न विचारला आहे आणि त्याची उत्तरे शेवटच्या चरणात एकत्र दिली आहेत. त्या प्रतिभावंत कविवर्यास त्रिवार वंदन!!

(*वरील रचना कुणाची आहे हे मला ठाऊक नाही. माझ्या मते कालिदासाचीच असण्याची शक्यता आहे. जाणकारांनी प्रकाश टाकावा.)

समस्यापूर्तींवरून आणखी एक रचना आठवली, कवि भुक्त याची. भूरिवित्त नामक एका राजाने आपल्या दरबारी कविंना आमंत्रण दिले, स्वतःबद्दल स्तुतिपाठ रचण्यासाठी! अनेकांनी प्रयत्न केले, पण त्यांच्या रचना भूरिवित्तास न आवडल्याने त्याने त्या कविंना यमसदनी पाठवले. यमसदनी गेलेल्या कवींमध्ये भत्ति, भारवि, भिक्षु, भीमसेन यांचा समावेश होता. त्यांचप्रमाणे भुक्तानेही आपली रचना ऐकवली. भूरिवित्तास तीही पसंत पडली नाही म्हणून त्याने भुक्तासही यमसदनी धाडण्याची आज्ञा दिली. मात्र भुक्ताने त्यावेळी भूरिवित्तास जे सांगितले त्याने त्याचे प्राण वाचले! भुक्त म्हणाला,

भत्तिर्नष्टो भारविश्चाऽपि नष्टः
भिक्षुर्नष्टो भीमसेनोऽपि नष्ष्टः।
भुक्तश्चाऽहं भूरिवित्तस्तथा त्वम्
भादौ पन्क्तावन्तकः सनिविष्टः॥

तो म्हणाला, हे राजा, भत्ति नष्ट झाला आहे, भारविही नष्ट झाला आहे. भिक्षु नष्ट झाला आहे, भीमसेनही नष्ट झाला आहे. मी भुक्त आहे आणि तुम्ही भूरिवित्त आहात, 'भ' च्या बाराखडीत यम प्रवेश करता झाला आहे! (भादौ पन्क्तौ अन्तक: सन्निविष्टः।)

हे ऐकून भूरिवित्ताने त्याची शिक्षा रद्द केली आणि त्या चतुर कवीचे प्राण वाचले!

पिनाकफणिबालेन्दुभस्ममन्दाकिनीयुता।
पवर्गरचिता मूर्तिरपवर्गप्रदायिनी॥

येथे सुभाषितकाराने एक वेगळ्याच प्रकारे शंकराची स्तुती केली आहे.
पहिल्या ओळीचा अर्थ आहे:

पिनाक म्हणजे धनुष्य, फणि म्हणजे फणा काढलेला नाग, बालेन्दु म्हणजे चंद्राची कोर, भस्म, मन्दाकिनी म्हणजे अर्थात गंगा नदी यांनी युक्त अशी, 'प' वर्गाने रचलेली मूर्ति (शंकर) 'अपवर्ग' म्हणजे मोक्ष देणारी आहे!

पिनाक, फणि, बालेन्दु, भस्म आणि मन्दाकिनी या पाच गोष्टींचा क्रम लक्षात घेतल्यास असे लक्षात येते की या पाचही गोष्टी या 'प' वर्गातील आहेत, प-फ-ब-भ-म! हा 'प'वर्ग ज्याचं लक्षण आहे, तो शंभूमहादेव अपवर्ग देणारा आहे! अहाहा, सुंदर!!

रात्रिर्गमिष्यति भविष्यति सुप्रभातं
भास्वानुदेष्यति हसिष्यति पंकजश्रीः।
इत्थं विचिन्तयति कोषगते द्विरेफे
हा हन्त हन्त नलिनिं गज उज्जहार॥

समजण्यास सोपी अशी ही रचना आहे. एक भुंगा मधुरसपान करण्याच्या हेतूने कमळात शिरतो. मात्र रात्रीची वेळ झाल्याने कमळाच्या पाकळ्या मिटतात, तेव्हा रात्रि: गमिष्यति - रात्र जाईल (संपेल), भविष्यति सुप्रभातं - पहाट होईल, भासु अनुदेष्यति - सूर्य वर येईल (उगवेल), हसिष्यति पंकजश्रि: - कमळ हसू लागेल (फुलेल), इत्थं विचिन्तयति - असा विचार करीत आहे. कोण? तर - कोषगते द्विरेफे - कोषात गेलेला भुंगा(द्विरेफ) म्हणजेच रात्री पाकळ्या मिटल्याने त्यात अडकलेला भुंगा. पण इतक्यात - हा हन्त हन्त - अरेरे! काय हे दुर्दैव, नलिनिं गज उज्जहार - हत्तीने कमळाला तुडवले!

उष्ट्राणां च गृहे लग्नं गर्दभा: मंत्रपाठका:।
परस्परं प्रशसन्ति अहोरूपमहोध्वनि:॥

हा काव्यशास्त्रविनोदाचा एक दर्जेदार नमुना आहे. खरंच विनोदी रचना आहे! एखाद्या गोष्टीचं काडीचंही ज्ञान नसलेल्या माणसांनी जर त्यावर चर्चा करण्यास सुरूवात केली तर त्या चर्चेचं स्वरूप असं असेल याचं एक उत्तम उदाहरण आहे हे. या रचनेचा अर्थ असा:

'उष्ट्रांच्या' म्हणजे उंटांच्या घरी लग्नकार्य आहे. तिथं मंत्रांचं पठण करायला 'गर्दभ' म्हणजे गाढवं आहेत! ते काय करतात? तर नुसती एकमेकांची स्तुती करतात. कशी? तर "वा वा, काय तुमचं रूप" (अहो रूपम्) आणि "वा वा, काय तुमचा आवाज!!" (अहो ध्वनि:)
उंटांच्या लग्नात गाढवं मंत्रपठणाला आहेत म्हणजे सगळा आनंदी आनंदच!! सुज्ञास अधिक सांगणे न लगे!!

केशवं पतितं दृष्ट्वा पाण्डवा: हर्षनिर्भरा:।
रोदन्ति सर्वे कौरवा: हा हा केशव केशव ॥

हाही एक उत्तम काव्यशास्त्रविनोद आहे. शब्दशः केलेलं भाषांतर आणि थोडे संधीविग्रह , शब्दांची वेगळ्या प्रकारे फोड करून मिळणारा अर्थ हे सर्वस्वी भिन्न आहेत! शब्दशः भाषांतर केल्यास एक फसवी अर्थछटा दिसते:- केशवाला (कृष्णाला) पडलेला पाहून पांडव आनंदित झाले. (तर) सगळे कौरव "हे केशवा, हे केशवा" म्हणून आक्रोश करू लागले, रडू लागले.

विनोदी अर्थ निघतो नाही का? मात्र हा फसवा अर्थ आहे. रचनेत मूलतः अभिप्रेत असलेला अर्थ वेगळाच आहे. प्रथम संधीविग्रह आणि शब्दांची फोड जाणून घेऊ.
केशव = के शव, कुठलंतरी एक शव (प्रेत)
पांडव = पांढरे पक्षी, अर्थात बगळे.
कौरव = "कौ" असा रव करणारे, अर्थात कावळे.

आता वेगळीच अर्थछटा दिसू लागते. कुठलंतरी (प्राण्याचं) शव (पाण्यात) पडलेलं पाहून बगळे हर्षित झाले. (तर) कावळे मात्र दु:खाने 'अरेरे शव पडले' म्हणून आक्रोश करू लागले!

पुढल्या भागात आपण पाहू 'अन्योक्ति' आणि 'प्रहेलिका' हे काव्यप्रकार!

(क्रमशः)

-- मेघवेडा.

विश्वचषकाचे प्रबळ दावेदार - Die Mannschaft! अर्थात जर्मन फुटबॉल टीम!

2010-06-12T23:31:00.002+01:00

Auf jeden Regen folgt auch Sonnenschein.

थोड्याफार फरकाने 'रात्रीच्या गर्भात उद्याचा असे उषःकाल' या अर्थाचं हे वाक्य! मागल्या खेपेस आपल्याच घरात इटालियन प्रसाद खाऊन, नंतर पोर्तुगालला हरवत तिसर्‍या क्रमांकावर समाधान मानणार्‍या जर्मन संघातील प्रत्येक खेळाडू, नव्हे प्रत्येक जर्मन नागरीक हेच म्हणत असावा. २००६ सालच्या विश्वचषकात जर्मनीकडे अर्गन क्लिन्समन सारखा धूर्त व चाणाक्ष सेनापती, मिरोस्लाव क्लोज व ल्युकास पोडोल्स्की सारख्या आग ओकणार्‍या तोफा आणि मायकल बलॅक, फिलीप लाह्म, बॅस्टियन श्वाईन्श्टायगर, आर्ने फ्रीडरीक असली भरभक्कम तटबंदी असतानाही इटलीकडून उपांत्य फेरीत मात खाऊन विश्वचषक जिंकण्याची सुवर्णसंधी जर्मन संघ गमावून बसला. 'सुवर्णसंधी' इतक्याचसाठी म्हटलं की तर घरचा सपोर्ट होताच त्यात ते उपांत्य फेरीपर्यंत अजिंक्य होते. एकही सामना त्यांनी गमावलेला नव्हता. ग्रुप स्टेज टॉप करून पुढे जर्मनीने स्वीडन (२-०) आणि अर्जेंटीना (४-२, पे.) सारख्या कडव्या प्रतिस्पर्ध्यांचा अक्षरशः संहार केला होता. त्यात क्लोज (४ गोल्स) आणि पोडोल्स्की (३ गोल्स) दोघेही भयानक फॉर्मात होते. जर्मन अश्वमेधाचा वारू चौखूर उधळलेला असताना इटलीने त्याला लगाम लावला. विश्वचषकाकडे लाखो जर्मन डोळे पुन्हा एकदा गदगदून पाहत होते.

त्यांचा विश्वचषकातील इतिहास फार विलक्षण आहे. बेकेनबाऊरने सत्तरीच्या दशकात खेळाडू म्हणून तर ऐंशीच्या दशकात प्रशिक्षक म्हणून जर्मन फुटबॉलला कुठच्या कुठे नेऊन ठेवलं. पुढे १९९० साली त्यांनी विश्वचषक जिंकला तेव्हापासून जवळजवळ प्रत्येक विश्वचषकात ते प्रबळ दावेदार मानले गेलेत. आणि गेल्या दशकातील दोन्ही विश्वचषकांत उत्तम कामगिरी करत अनुक्रमे दुसरा (२००२) आणि तिसरा (२००६) क्रमांक पटकावला. अशात यंदाच्या खेपेला अर्थात पुन्हा तोच जर्मन संघ, सर्वोच्च यशाला गवसणी घालण्याच्या ईर्ष्येने नव्या सेनापतीसह, त्याच आग ओकणार्‍या तोफा आणि तीच भरभक्कम तटबंदी घेऊन पुन्हा कुरुक्षेत्रावर उभा ठाकलाय. यंदाही ते फेव्हरिट्स मानले जात आहेतच. यंदा जर्मनीचा समावेश आहे 'ग्रुप डी' मध्ये जिथं ते भिडणार आहेत सर्बिया, घाना आणि ऑस्ट्रेलियाशी. सर्बिया आणि घाना कडवट प्रतिकार करण्यासाठी मशहूर असले तरी ग्रुप स्टेज मधून सहीसलामत बाहेर येण्यास जर्मनीला फारसे कष्ट पडतील असं वाटत नाही.

क्लिन्समनकडून जोआकिम लोव यांनी प्रशिक्षकपदाची सूत्रे हाती घेतल्यापासून जर्मन संघ यशाच्या पायर्‍या चढतोच आहे. २००६ विश्वचषकात तिसरा क्रमांक (तेव्हा लोव सहाय्यक प्रशिक्षक होतेच), २००८ युरो मध्ये उपविजेते ठरल्यानंतर आता फुटबॉल विश्वातील सर्वोच्च सन्मान प्राप्त करण्याच्या दुर्दम्य महत्वाकांक्षेने जर्मन योद्धे रणांगणात उतरत आहेत. मोक्याच्या क्षणी आपल्या सर्वोत्तम खेळाचं प्रदर्शन करण्यासाठी जर्मन संघ प्रसिद्ध आहेच. त्याचबरोबर अनुभवसंपन्न लढवय्ये खेळाडू, योग्य त्या वेळी प्रसंगावधान राखून योग्य त्या चाली खेळण्याचं त्यांचं कसब अजब आहे. उगाच नाही 'फुल बॅक' ला खेळणारा फिलिप लाह्म टर्कीच्या पेनल्टी एरियात येऊन गोल करून जात!

The Germans' consistent success is based on deep reserves of experience, finely-honed tactical know-how, and the ability to rise to the occasion when the chips are down. Their qualifying campaign merely served to emphasise the enduring nature of those attributes.

या शब्दांत त्यांच्या ताकदीचं वर्णन फिफाने केलंय.

संघ

गोलरक्षक : मॅन्यूल न्यूर, हान्स-यॉर्ग बट्ट, टिम वीज.

बचावफळी : डेनिस ऑगो, हॉल्गर बॅडस्टयूबर, येरोम बोटेंग, आर्ने फ्रीडरीक, मार्सेल येन्सन, फिलिप लाह्म, पर मर्टसॅक, सर्दर ताची

मिडफील्डर्स : सॅमी खेदिरा, टोनी क्रूस, मार्को मारीन, मेसुत ओझिल, बॅस्टियन श्वाईन्श्टायगर, पीऑतर ट्रोचोव्स्की

फॉरवर्डस : मारिओ गोमेझ, स्टेफान कीब्लिंग, थॉमस म्युलर, ल्युकास पोडोल्स्की आणि मिरोस्लाव क्लोस्जे.

प्रशिक्षक : जोआकिम लोव (जर्मनी)

यावेळच्या जर्मन संघावर तरूणाईचं वर्चस्व आहे. लोव यांनि संघनिवड करताना अनुभव आणि तरूण रक्ताचा जोश याचा सुरेख ताळमेळ साधला आहे. केवळ मिरोस्लाव क्लोज, आर्ने फ्रीडरीक आणि हान्स-योर्ग बट हे तीनच तिशी ओलांडलेले खेळाडू या संघात आहेत. असे असले तरी युवा पण अनुभवी खेळाडूंची कमतरता नाही. तर आता बघूया या जर्मन संघाचे प्रमुख आधारस्तंभ :

फोटोंचा क्रम : फिलिप लाह्म , मिरोस्लाव क्लोस्जे , बॅस्टियन श्वाईन्श्टायगर आणि ल्युकास पोडोल्स्की!

यंदाच्या खेपेला जर्मन संघाला हरहुन्नरी मायकल बलॅकची उणीव जाणवणार आहे खरी. ती पोकळी भरून काढणे अशक्य गोष्ट आहे. त्याच्या अनुपस्थितीत जर्मन संघाचा प्रमुख आधारस्तंभ कोण असेल यात वादच उद्भवत नाही. जर्सी क्रमांक १६. बायर्न म्युनिकचा खंदा 'फुल बॅक' डिफेण्डर, काटकुळी शरीरयष्टी, पायात चित्त्याचा वेग. तरूण रक्त पण जोडीला अनुभवाची शिदोरीही! बलॅकच्या अनुपस्थितीत संघाचं नेतृत्व करण्यास समर्थ असं एकच नाव होतं - फिलिप लाह्म. मागल्या खेपेस आपल्या नावाचा दबदबा निर्माण करत त्या वर्षी युएफा 'टीम ऑफ द ईयर' मध्ये 'लेफ्ट बॅक' म्हणून समावेश. कुणी म्हणेल पॅट्रिक एव्हरा, कुणी म्हणेल अ‍ॅशली कोल पण आमच्या मते आजच्या घडीला 'बेस्ट फुल बॅक इन द वर्ल्ड' इज नन अदर दॅन फिलिप लाह्म! माझ्यामते खुद्द एव्हरा आणि डॉनराव सुद्धा हे मान्य करतील बेस्ट म्हणण्याचं कारण हेच की बचावाचे कार्य यशस्वीरित्या सांभाळत, वेळप्रसंगी आक्रमकता दाखवत, चपळाईने प्रतिस्पर्ध्याच्या पेनल्टी क्षेत्रात शिरून गोल मारण्यात लाह्मचा हातखंडा आहे. मागल्या विश्वचषकातील पहिला गोल लेफ्ट बॅकहून फॉरवर्डला येत फिलिप लाह्मनेच मारला होता.

लाह्म मागल्या विश्वचषकातील कदाचित सर्वोत्तम खेळाडू ठरावा कारण त्याने निर्माण केलेल्या गोल्सच्या संधी! पण त्या संधी पूर्णत्वास नेण्याचं कठीण काम आणखी एक कणखर योद्धा जर्मनीसाठी वर्षानुवर्षे पार पाडत आलेला आहे आणि याखेपेसही 'प्लेमेकर्स'नी निर्माण केलेल्या गोलच्या संधींना तडीस नेण्यासाठी जर्मनीची भिस्त असेल ती आतापर्यंत जर्मनीसाठी ४९ गोल नोंदवणारा, २००६ च्या विश्वचषकात 'गोल्डन बूट' चा मानकरी ठरलेला मिरोस्लाव क्लोज याच्यावर! (याच्या नावाचा उच्चार 'क्लोस्जा' का 'क्लोस्जे' असा होतो म्हणे पण आम्ही 'क्लोज'च करणार!) विश्वचषक, युरो अशा मानाच्या स्पर्धांमध्ये गड्याच्या पायाला जणू वायुवेग लाभतो आणि डोकं तर ध्वनिवेगात काम करत असतं! रायझिंग टू द ओकेजन = मिरोस्लाव क्लोज! मागल्या दशकातील दोन्ही विश्वचषकात पठ्ठ्याने ५-५ गोल्स मारून जर्मनीच्या घोडदौडीत सिंहाचा वाटा उचलला! त्याचं आता वय झालं, तेवढा वेग आता त्याच्या खेळात उरला नाही अशी टीका त्याच्यावर होऊ शकते मात्र विश्वचषकात क्लोजचा खेळ उंचावला नाही असं झालेलं नाही! माझं मत : गोल्डन बूटचा एक प्रबळ दावेदार!

२००६ च्या विश्वचषकात जर्मन संघात अनेक तरूण आणि अनोळखी खेळाडूंचा भरणा होता. त्यात एक नाव होतं बॅस्टियन श्वाईन्श्टायगर! नाव कसं भारी आहे की नै? खेळही तितकाच भारी आहे हं.. एक अत्त्युच्च दर्जाचा अटॅकिंग मिडफील्डर. २००६ विश्वचषकापासून फिलिप लाह्मच्या सोबतीनेच नावारूपास आला! त्याच्याकडे जर्मन फुटबॉलचं भविष्य म्हणून पाहिलं जातं. यंदाच्या खेपेस बलॅकच्या अनुपस्थितीत मधल्या फळीची संपूर्ण मदार बॅस्टियनच्या खांद्यावर आहे आणि ती पेलण्यास आपण समर्थ आहोत हे त्याने वेळोवेळी दाखवूनही दिलं आहे. जर्मनीचा 'प्लेमेकर' म्हणून श्वाईन्श्टायगरचं नाव घेतलं जातंय! एका अर्थी श्वाईनश्टायगर हा जर्मनीच्या कामगिरीचा 'बॅरोमीटर' ठरावा! श्वाईन्श्टायगर, क्लोज आणि लाह्म एकाच क्लबसाठी - बायर्न म्युनिक - खेळत असल्याने एकत्र खेळण्याचा सराव आणि ताळमेळ आहेच!

याशिवाय या संघाचा चौथा आधारस्तंभ आहे - २००६ च्या स्पर्धेत सर्वोत्तम युवा खेळाडू ठरलेला, लाखो जवान जर्मन दिलों की धडकन असणारा ल्युकास पोडोल्स्की! २००६ च्या स्पर्धेत ख्रिस्तियानो रोनाल्डो, लायनल मेसी सारख्या तगड्या प्रतिस्पर्ध्यांना मागं टाकत पोडोल्स्की सर्वोत्तम युवा खेळाडु किताबाचा मानकरी ठरला. त्याचे क्लबसाठीचे (कोल्न) प्रदर्शन तितकेसे उत्कृष्ट नसले तरी जर्मनीसाठी खेळताना मात्र तो नेहमीच भरीव योगदान देत आला आहे. मागल्या खेपेस स्वीडन विरुद्ध पठ्ठ्याने पहिल्या १२ मिनिटातच २ गोल केले. त्या धक्क्यातून स्वीडिश संघ सावरलाच नाही आणि जर्मनीने सामना २-० असा जिंकला. सुरुवातीच्या काही मिनिटांत अतिआक्रमक खेळ करण्यासाठी प्रसिद्ध. पोडोल्स्की, श्वाईन्श्टायगर, क्लोज यातले कुणीही दोघे क्लिक झाले तरी प्रतिस्पर्ध्याच्या दृष्टीने काळजीची गोष्ट ठरू शकते.

शिवाय मेसुत ओझिल हा तरूण नवखा खेळाडू जर्मनीच्या संघात आहे. बॅस्टियनप्रमाणेच एक अ‍ॅटॅकिंग मिडफील्डर. त्याच्या नावाचा बराच गाजावाजा झाला असल्याने विश्वचषकाचं प्रेशर तो हॅण्डल करू शकेल का हा एक प्रश्न आहे!

जोआकिम लोव यांचा भर शक्यतो ४-४-२ अशा आक्रमक रचनेवर असतो, पण जरी कधी त्यांनी ४-३-२-१ अशी रचना वापरली तरी गोल स्कोअरिंग हा जर्मनीसाठी प्रॉब्लेम ठरेल असं वाटत नाही. पोडोल्स्कीला क्लिन्समननी सुरुवातीच्या काही मिनिटांत आक्रमक खेळवले होते. लोवसुद्धा तीच स्ट्रॅटेजी वापरतील असे वाटतं. बलॅकची पोकळी भरून काढणं अशक्य आहे. त्याच्या शारिरिक क्षमतेस रिप्लेस करू शकेल अशी युवाफळी जर्मनी कडे आहे पण त्याची कणखर मानसिकता हे युवा खेळाडू आत्मसात करू शकतील काय? ब्राझील हा विश्वकप इतिहासातील सर्वात यशस्वी संघ असला तरी जर्मन सर्वात कन्सिस्टंट आहेत. त्यांनी १७ वेळा फायनल्सला क्वालिफाय केलंय आणि त्यात फक्त एकदाच ग्रुप स्टेज मध्ये बाहेर पडले आहेत! यंदाच्या खेपेसही ग्रुपमध्ये अजिंक्य राहून सेमी फायनलपर्यंत ते आरामात जाऊ शकतात. पण सातत्य हा एक कळीचा मुद्दा ठरू शकतो, कारण बर्‍याच तरूण खेळाडूंना महत्त्वाच्या भूमिका पार पाडाव्या लागतील आणि या कसोटीस ते कितपत उतरतात यावर जर्मन संघाचं यश अवलंबून राहिल! अशा या आक्रमकतेवर भर देणार्‍या जर्मन संघास यंदा फेव्हरीट्स मानण्यास हरकत नसावी.

आमचं प्रेडिक्शन : सेमीफायनल नक्की. तिथं स्पेनशी लढत झाल्यास सांगणं कठीण आहे!

॥ काव्यशास्त्रविनोदा: - १ ॥

2010-05-14T21:57:00.004+01:00

भाषासु मुख्या मधुरा दिव्या गीर्वाणभारती।

ततोऽपि काव्यं मधुरं, तस्मादपि सुभाषितम्॥

भाषांमध्ये सर्वप्रमुख, सर्वात मधुर आणि दिव्य अशी भाषा म्हणजे संस्कृतभाषा (गीर्वाणभारती) अशा अर्थाचे हे सुभाषित आहे. जगातील सर्वात प्राचीन भाषा आणि अर्थात बर्‍याच भाषांची जननी म्हणजे संस्कृतभाषा. म्हणूनच तिला देववाणी, गीर्वाणवाणी असेही म्हटले जाते. संस्कृत भाषेतील साहित्यरचनांचे मूळ शोधणे हे ऋषींचं कुळ शोधण्याइतकंच महाकठीण काम आहे. जगातला सर्वात प्राचीन ग्रंथ अर्थात 'ऋग्वेद' संस्कृत भाषेत रचला गेला हे सर्वज्ञातच आहे. अशा या संपन्न भाषेत साहित्याची कमी नाही. सुभाषितेच इतकी आहेत की वाचता वाचता आणि ती समजता समजता जन्म सरावा. 'पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलमन्नं सुभाषितम्। मूढै: पाषाणखंडेषु रत्नसंज्ञा प्रदीयते॥' असं सुभाषितांच्या बाबतीतच एक सुभाषित आहे! "या पृथ्वीवर तीन रत्ने आहेत. पाणी, अन्न आणि सुभाषिते. मूर्ख लोक (मात्र) दगडाच्या तुकड्यांना 'रत्न' असे नाव देतात" असा याचा भावार्थ. आणि खरंच सुभाषिते ही रत्नेच आहेत, संस्कृतभाषेची भूषणे आहेत. ही सुभाषिते कधी साधी शिकवण देतात, कधी सखोल व्यावहारिक ज्ञान देतात. काही काही रचना तर अशा गूढ असतात की एकदा वाचून अर्थ लागला असे वाटले तरी पुन्हा वाचल्यावर एक वेगळाच अर्थ निघतो त्यांतून. पुन्हा पुन्हा वाचताना आपण नवनव्या गोष्टी शिकू लागतो आणि प्रत्येक सुभाषितातला गोडवा प्रत्येक वेळेस वाढतच जातो. तर अशा या सुभाषितांमध्ये 'काव्यशास्त्रविनोद' हा एक प्रकार आहे. काव्यशास्त्राच्या मदतीने विनोदनिर्मिती असा सरळसोपा अर्थ. पण हे केवळ विनोद नाहीत. काही उपदेशपर रचनाही काव्यशास्त्रविनोदात मोडतात. खरं सांगायचं तर काव्यशास्त्राचा अभ्यास या सरळसोप्या अर्थानेही काव्यशास्त्रविनोद हा शब्द वापरला जातो. काव्यशास्त्रविनोदात प्रहेलिका, अंतरालाप, अन्योक्ति, समस्यापूर्ति असे अनेक प्रकार आहेत. म्हणजे हे निव्वळ काव्यशास्त्राच्या आधारे निर्माण केलेले विनोद नसून काही रचना या कोड्यांच्या स्वरूपात आहेत तर काही लेकी बोले सुने लागे या उक्तीनुसार वरकरणी एक अर्थ दाखवणार्‍या पण गर्भितार्थ वेगळाच असणार्‍या रचना आहेत. काही रचना वरकरणी नुसता शब्दांचा खेळ वाटत असल्या तरीही त्यांतील गर्भितार्थ बरंच काही सांगून जाणारा असतो. काही रचनांत एकाच वाक्यातील शब्दांचे वेगवेगळ्या प्रकारे संधीविग्रह अथवा फोड करून दोन भिन्न अर्थ सूचित केलेले आहेत. तर चला दोस्तहो, अशा या रचनांचा रसास्वाद घेऊ:

पहिली रचना आहे:

यथा नयति कैलासं नगं गानसरस्वती।

तथा नयति कैलासं न गंगा न सरस्वती॥

काव्यशास्त्रविनोद म्हटल्यावर आठवलेली पहिली रचना. ज्याप्रकारे गानसरस्वती (संगीतविद्या) कैलास पर्वतावर (कैलासं नगं) नेते त्याप्रकारे कैलासावर ना गंगा नेते ना सरस्वती! असा याचा भावार्थ. एका ओळीतील शब्दांची दोन वेगळ्या प्रकारे फोड करून वेगळे अर्थ सूचित केले आहेत. येथे कैलास पर्वत परमोच्च आनंद या अर्थाने अभिप्रेत आहे. गंगा, सरस्वती या नद्या पवित्र मानल्या गेलेल्या नद्या आहेत. तर या नद्यांचं तीर्थप्राशन करणं म्हणजे परमोच्च आनंद म्हणजेच मोक्ष (कैलास) तर या नद्यांच्या तीर्थप्राशनापेक्षाही कैलासापर्यंत पोचण्याचा सुलभ मार्ग म्हणजे गानसरस्वतीची आराधना! संगीतविद्या हीच परमोच्च आनंद अर्थात मोक्षापर्यंत पोहोचण्याचा सर्वोत्तम मार्ग आहे असा अर्थ सूचित केला आहे.

अशीच आणखीही एक रचना आहे - पुढीलप्रमाणे:

तमाखुपत्रं राजेन्द्र भज माज्ञानदायकम्।

तमाखुपत्रं राजेन्द्र भज माज्ञानदायकम्।।

वरकरणी दोन्ही ओळी सारख्याच वाटत असल्या तरी दोन्ही ओळींमध्ये संधीविग्रह/ शब्दांची फोड वेगळ्या प्रकारे केला/केली असता परस्परविरोधी अर्थ निर्माण होतात. कसे ते पहा.

पहिल्या ओळीत संधी सोडवल्यास 'तमाखुपत्रं राजेन्द्र भज मा अज्ञानदायकम्' अशी शब्दरचना होते. अर्थबोध होण्याकरता शब्दांची योग्य मांडणी केल्यावर 'राजेन्द्र, अज्ञानदायकं तमाखुपत्रं भज मा.' म्हणजेच 'हे राजेन्द्रा, अज्ञान(दुर्बुद्धी) देणार्‍या तंबाखुच्या पानाचे सेवन करू नकोस' असा अर्थ होतो.

याच ओळीचा दुसरा अर्थ अगदी विलक्षण आहे! येथे 'तमाखुपत्रम्' या शब्दाची फोड 'तं आखुपत्रं' म्हणजे 'त्या आखुपत्राला' अशी आहे. 'आखुपत्र' हा 'आखु:(उंदीर) इति पत्रं(वाहन) यस्य सः' असा बहुव्रीही समास आहे. (उंदीर आहे वाहन ज्याचे असा तो, अर्थात गजानन!) तसेच 'माज्ञानदायकम्' या शब्दाची फोड 'मा (म्हणजे लक्ष्मी/धन/संपत्ती) आणि ज्ञान देणार्‍या त्याला' अशी आहे. भज या शब्दाचा अर्थ आहे - पूजन्/भक्ती कर. तर या श्लोकाचा/रचनेचा अर्थ पुढीलप्रमाणे होतो:

हे राजेन्द्रा, अज्ञान(दुर्बुद्धी) देणार्‍या तंबाखुच्या पानाचे सेवन करू नकोस. (तर) संपत्ती आणि ज्ञान देणार्‍या त्या गजाननाचे पूजन/भक्ती कर!

एकाच वाक्यातून दोन निरनिराळे अर्थ! हीच तर काव्यशास्त्रविनोदातली खरी मजा!!

आता आपण पाहणार आहोत 'अंतरालाप'. हा एक काव्यप्रकार असून काव्यशास्त्रविनोदात त्याची गणना होते. येथे एकेका खंडात एकेक प्रश्न विचारला आहे आणि त्या प्रश्नाचे उत्तरही त्याच खंडात दडलेले आहे. अतिशय रोचक प्रकार आहे आहे. कसे ते पहा:

कं संजघान कृष्णः, का शीतलवाहिनी गङ्गा।

के दारपोषणरता:, कम् बलवन्तं न बाधते शीतम्॥

या रचनेच्या चार खंडांमध्ये चार प्रश्न विचारलेले आहेत.

कं संजघान कृष्णः? - कृष्ण कोणाला मारता झाला? ('संजघान' हे परोक्ष भूतकाळी रूप आहे (आपल्या परोक्ष घडलेल्या गोष्टी) - याचा अर्थ होतो 'मारता झाला.')

का शीतलवाहिनी गङ्गा? - संथपणे वाहणारी नदी कोणती? (गङ्गा हा शब्द नदी या अर्थी वापरलेला आहे.)

के दारपोषणरता:? - बायकापोरांच्या पोषणास पात्र कोण? (रत हा शब्द सामान्यपणे मग्न, व्यग्र अशा अर्थी वापरला जातो, येथे तोच शब्द पात्र, योग्य या अर्थी वापरला आहे)

कं बलवन्तं न बाधते शीतम्? - कोणत्या बलवानास थंडी बाधत नाही?

आता त्या त्या खंडांमध्ये त्या त्या प्रश्नांची उत्तरेही दडलेली आहेत. कशी ती पहा:

कंसं जघान कृष्णः - कृष्ण कंसाला मारता झाला. ('जघान' हेही परोक्ष भूतकाळी रूप आहे. याचाही अर्थ 'मारता झाला' असाच होतो.)

काशीतलवाहिनी गङ्गा - काशीस्थळी वाहणारी गंगा

केदारपोषणरता: - शेताची मशागत करण्यात गुंतलेले (केदार म्हणजे शेत)

कम्बलवन्तं न बाधते शीतम् - पांघरूणात असलेल्यास थंडी बाधत नाही (कम्बल = पांघरूण)

अशा एकेक रचनांचा आस्वाद लुटताना कल्पना येते आपली संस्कृतभाषा किती समृद्ध आहे याची.

साक्षरा: विपरीताश्चेद्राक्षसा: एव केवलम्।

सरसो विपरीतश्चेत्सरसत्वं न मुञ्चति॥

हे सुभाषित म्हणजे शब्दांचा सुरेख खेळ आहे अगदी. सर्वप्रथम संधीविग्रह जाणून घेऊ.

विपरीताशेद्राक्षसा: = विपरीता: + चेत् + राक्षसा:। (विपरीत या शब्दाचा 'उलट' असा तर चेत् या शब्दाचा 'केल्यास' किंवा 'झाल्यास' असा अर्थ अभिप्रेत आहे इथे)

विपरीतश्चेत्सरसत्वं = विपरीतः + चेत् + सरसत्वम्। (पुन्हा विपरीत = उलट आणि सरस हा शब्द 'सज्जन' या अर्थाने आहे इथे)

शब्दशः भाषांतर केल्यास - 'साक्षरा: हा शब्द उलटा लिहिल्यास राक्षसा: असा शब्द होतो, तर सरसः हा शब्द उलटा लिहिला तरीही तो सरसः असाच राहतो!' असं होतं. मात्र खोलवर विचार केल्यास वेगळाच अर्थ सूचित होतो. माणसं साक्षर झाली तरीही विपरीत परिस्थितीत राक्षसासारखी वागू शकतात. तर सज्जन मनुष्य विपरीत परिस्थितीतही आपला सज्जनपणा/ वागणूक सोडत नाही. (त्याचा सज्जनपणा सुटत नाही) असा अर्थ सुभाषितकाराला अभिप्रेत आहे. म्हणजे नुसते साक्षर होऊ नका तर सज्जन व्हा अशी शिकवण या रचनेतून दिली आहे.

पुढील रचना आहे महाकवि कालिदासाची. कालिदासाच्या प्रतिभेबद्दल आम्ही काही बोलावे इतकी आमची लायकी नाही. पण त्याचे समस्यापूर्तीचे किस्से जगभर संस्कृत भाषेच्या अभ्यासकांमध्ये प्रसिद्ध आहेत. समस्यापूर्ति म्हणजे श्लोकाच्या चार खंडांपैकी फक्त शेवटचा खंड दिला जातो आणि कवीला त्याचे पहिले तीन खंड त्यानुसार रचायचे असतात. कालिदासाला एकदा समस्यापूर्तिसाठी खंड मिळाला तो असा:

ठंठंठठंठंठठठंठठंठः।

तुम्हाआम्हासारखे सामान्य लोक तर तिथंच बेशुद्ध होऊन पडलो असतो. याला सुसंगत काय रचना करणार या विचाराने? पण कालिदासाने मात्र या खंडासही सुसंगत असे पहिले तीन खंड रचले. खरंच धन्य तो कविराज कालिदास आणि धन्य त्याची प्रतिभा! कालिदासाने रचलेला श्लोक पुढीलप्रमाणे:

रामाभिषेके जलमाहरन्त्या: हस्ताच्च्युतो हेमघटो युवत्या:।

सोपानमार्गेण करोति शब्दं ठंठं ठ ठंठं ठठ ठं ठठंठः॥

सर्वप्रथम कालिदासास एक साष्टांग दंडवत! मग अर्थ पाहू.

अर्थ तसा सरळसोपा आहे. 'रामाभिषेके जलं आहरन्त्या युवत्या: हस्ताच्च्युतो हेमघटः' - रामाच्या अभिषेकाकरिता, पाणी आणायला गेलेल्या युवतीच्या हातून सोन्याचा घडा पडला. आता पडला तो पडला थेट घाटावर. तो घाटाच्या पायर्‍यांवरून गडगडत गेला. 'सोपानमार्गेण करोति शब्दं' - पायर्‍यांवरून गडगडत जाणार्‍या त्या घड्याने आवाज केला. तो कसा? तर ठंठं ठ ठंठं ठठ ठं ठठंठः!!

खरंच धन्य धन्य तो महाकवि कालिदास! धन्य त्याचं प्रसंगावधान आणि धन्य आपली संस्कृतभाषा. आपण सारेच अतिशय भाग्यवान आहोत, यासाठी की या संस्कृतभाषेच्या, सुभाषितांच्या, महाकवि कालिदासाच्या भारतभूमीत आपण जन्म घेतला!! अशा अनेक रचनांनी संस्कृतभाषेला समृद्ध केलेले आहे आणि अख्खं आयुष्य पुरायचं नाही रसग्रहणास इतक्या रचना आहेत! तुम्ही आम्ही 'मराठी भाषा आणि तीत असणारे निरनिराळे शब्द' 'ते शब्द किती शुद्ध आणि किती अशुद्ध', 'मराठी भाषेचा अभिमान बाळगा' असल्या वायफळ चर्चा करण्यात आपला वेळ, तोंडाची वाफ दवडतो. त्यापेक्षा मराठीची आई असलेल्या संस्कृत भाषेतील अशा रचनांचा अभ्यास करण्यात वेळ घालवलेला बरा! त्यातून आपल्याला रसास्वाद घेता येईलच, पण डोकंही उठणार नाही आणि ज्ञानात भर पडेल ती अनमोल असेल.. चिरंजीव असेल!!

'काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम्

व्यसनेन च मूर्खाणां निद्रया कलहेन वा'

(अर्थात क्रमशः)

-- मेघवेडा.

॥सिडनीपुराणम्॥

2010-05-03T18:10:00.002+01:00

श्री गणेशाय नमः। सचिनं वन्दे।
अथ सिडनीपुराणम।

२००३-२००४ चा ऑस्ट्रेलियन समर, बोर्डर-गावस्कर ट्रॉफीचा शेवटचा सामना. ऑस्ट्रेलियाचा सर्वात यशस्वी कर्णधार स्टीव्ह वॉचा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमधला शेवटचा सामना त्यामुळे या सामन्याकडे अख्ख्या जगाची नजर वेधलेली होती. एकीकडे मागल्या खेपेला भारतात झालेल्या मानहानीकारक पराभवाची सव्याज परतफेड करून त्यांच्या कप्तानास सन्मानपूर्वक निरोप देण्यास उत्सुक ऑस्ट्रेलियन संघ. तर समोर विश्वचषकाच्या अंतिम सामन्यातील अपमानकारक पराभवाने चवताळलेला, बेंगाल टायगर च्या नेतृत्वाखालील भारतीय संघ. मालिका १-१ बरोबरीत. एकीकडे अनिल कुंबळे भयंकर फॉर्मात तर दुसरीकडे ब्रेट ली सपशेल अपयशी! रिकी पॉण्टींगच्या नावावर दोन, तर राहुल द्रवीडच्या नावावर एक द्विशतक लागू. गांगुली, लक्ष्मण, सेहवाग सर्वांच्या नावावर एकेक शतक लागू. एकूण काय तर सिडनी कसोटी रंजक ठरणार याबाबत जराही शंका नव्हती. ऑस्ट्रेलियन मीडियाने स्टीव्ह वॉला तर अक्षरशः डोक्यावर घेतले होते. या सर्व गोंधळात साहेबांचं कुठेच नाव नव्हतं! सचिनच्या त्या मालिकेतील पहिल्या तीन सामन्यांतल्या धावा होत्या:
ब्रिस्बेनः ०(३) आणि खेळला नाही.
अ‍ॅडलेडः १(६) आणि ३७(५९) आणि
मेलबर्नः ०(१) आणि ४४(७९).
पण तरी मैलोन् मैल प्रवास करून केवळ त्याला बघण्यासाठी येणारे ऑस्ट्रेलियन चाहतेही होते. कारकीर्दीचा आलेख घसरत जात असल्यामुळे टीकाकारांना आयतंच मोकळं मैदान मिळालं होतं. पण सामन्याच्या पहिल्या दिवशी ड्रेसिंग रूम मध्ये बसलेल्या सचिनचा चेहरा निर्विकार होता. त्या निर्विकार चेहर्‍यामागे एक वादळ दडलं होतं हे पुढल्या दोन दिवसात जगानं पाहिलं!

सचिनने ५ डावांमध्ये केवळ ८२ धाव्या जमवाव्यात हे चाहत्यांच्या दृष्टीने अपयशच! पण केवळ त्या मालिकेतच नव्हे तर भारताच्या २००३ विश्वचषकाच्या अंतिम सामन्यातील पराभवानंतर तो एकूणच थोडा डाऊन झाला होता. तो पराभव त्याच्या जिव्हारी लागला होता. पूर्ण वर्ल्डकप त्यानं जवळजवळ एकहाती खेचलाच होता. पण अंतिम सामन्यात संघ कसोटीस न उतरल्यानं भारताचा पराभव झाला आणि सचिनचं एक स्वप्न अपूर्णच राहिलं.. १९९६ सालीही असंच घडलं होतं पण तेव्हा नसता माज नडला होता.. वर्ल्ड कप जिंकायची सुवर्णसंधी केवळ 'लाहोरला फायनल खेळायची नाही' या अट्टाहासापायी सोडून दिली होती भारतीय संघाने(नक्की? की मॅनेजमेंटने? आणि कंट्रोल बोर्डाने की आणि कुणी??) असो. २००३ वर्ल्डकप नंतर सचिनचा खरंच बॅडपॅच सुरू झाला. वर्ल्डकपनंतर न्यूझीलंड भारतात आली दोन कसोटी सामने खेळायला. त्या दोन सामन्यांत द्रवीडने एक द्विशतक आणि सेहवाग, गांगुली, लक्ष्मण, अ‍ॅस्टलच काय तर रिचर्डसन, विन्सेंट, मॅकमिलन, स्टायरीस या सगळ्या पहिली दुसरीतल्या पोरांनीही एकेक शतके लावली! तर सचिनच्या त्या दोन सामन्यांतल्या धावा होत्या ८,७,५५ आणि १!! तो नुसता धावांच्या बाबतीतच बॅडपॅच मध्ये नव्हता तर त्याची ताकद असणारे कव्हर ड्राईव्हज, स्क्वेअर ड्राईव्हज यांचं टायमिंग नीट बसत नव्हतं. हातातील कामे सोडून बघत बसावे असे त्याचे ऑफसाईडची भक्कम तटबंदी चिरत जाणारे नेत्रदीपक फटके निष्प्रभ ठरत होते. चेंडूच्या टप्प्यावरून त्याच्या ट्रॅजेक्टरीचा अचूक वेध घेणारी ती गरूडाची तीक्ष्ण नजर जणू धोका देत होती त्याला. चेंडू थोडा 'आऊटसाईड दी ऑफ' पडला की त्याच्या वेगाची जराही तमा न बाळगता मारलेले, पॉईंट आणि कव्हरला जरी जॉण्टी आणि गिब्ब्स उभे राहिले तरी त्यांना हताशपणे बघत बसावं लागेल असे ते त्याचे ते प्रेक्षणीय स्क्वेअर ड्राईव्हज जणू इतिहासजमा झाले होते! चेंडू थोडा फुललेन्ग्थ पडणार असा अंदाज आला की क्षणार्धात पुढला पाय थोडा पुढे सरसावून त्यावर अख्ख्या शरीराचा तोल सांभाळत मारलेले, अंबरात सौदामिनी कडाडल्याचा आभास निर्माण करणारे, अंगावर काटा आणणारे त्याचे कव्हर ड्राईव्हज आता मात्र अलगद त्याच्या बॅटची कड घेऊन स्लिप किंवा गलीतील क्षेत्ररक्षकाच्या हाती विसावत होते. हातहातभर चेंडू वळवणार्‍या शेन वॉर्नला सेटल होण्यापुरताही वेळ न देणार्‍या त्याला, स्टुअर्ट मॅकगिल (त्याचेही लेगस्पिन दर्जेदारच म्हणा..) ट्रबलवत होता! एकूण ऑफस्टंपबाहेरच्या चेंडूंनी सचिनची विकेट सहजरित्या मिळत होती. आणि त्यात भरीस भर म्हणून काय तर त्याच्याविरूद्धची पायचितची अपील्स उचलून धरली जात होती तर कधी सरळ चेंडूंना पॅडींग करण्याची दुर्बुद्धी त्याला होत होती.

अशा सगळ्या परिस्थितीत सिडनी कसोटी ही सचिनची खरीच कसोटी होती. मागल्या खेपेस (१९९१-९२ साली) याच मैदानावर १४८ धावा काढून त्याने टीकाकारांची थोबाडे बंड केली होती. यावेळेस मात्र त्याला आल्याआल्याच लीने दोन वेळा दोन अप्रतिम आऊटस्विंगर्सवर गंडवले. दोन-तीन षटकांनतर मॅकगिलचा एक अप्रतिम वळलेला - जवळजवळ काटकोनात वळलेला - चेंडू सचिनला बीट करून गेला! सचिनला इतका गंडताना मी पहिल्यांदाच पाहत होतो. इतर वेळी हाच चेंडू त्याने 'डान्सिंग डाऊन द ट्रॅक' करून, टप्प्यावर उचलून लाँगऑफच्या वरून स्टॅण्ड्समध्ये भिरकावून दिला असता. पण हाच असतो बॅडपॅचचा परिणाम. इतर वेळी कॉन्फिडण्टली मारले जाणारे फटके अशा वेळी रिस्की वाटू लागतात. मॅकगिलचा तो चेंडू अप्रतिमच होता. एखाद्या कुंभारानं फिरत्या चाकावर मडके अलगद हाताने फिरवावे तसा मला भास झाला अगदी त्याचा तो हातभर वळलेला चेंडू पाहून. (आणि त्याक्षणीच मी मॅकगिलचा फॅन झालो. असो.) त्याक्षणी तो चेंडू जर सचिनच्या बॅटची कड घेऊन गेला असता तर आज कदाचित चित्र वेगळेच असते. कधीकधी अशा लहानसहान गोष्टीच कारकीर्दीची दिशा ठरवू शकतात. खेळांमध्ये नशीबपालट हा अशाच बॅटची कड आणि तिची विड्थ, गोलपोस्ट आणि त्याचा थिकनेस, रेसट्रॅकचा एखादा कॉर्नर आणि त्याचा अँगल यावर अवलंबून असतात. इथंही तसंच घडलं खरं. देवाचे आपण आभार मानायला हवेत की त्या मॅकगिलने त्याला त्या अप्रतिम लेगस्पिनवर बीट केलं. त्यावेळी सचिनच्या चेहर्‍यावरचे भावही बोलके होते. स्वतःवर थोडासा नाराज झाल्यासारखा वाटला तो तेव्हा. कदाचित त्यानं मॅकगिलच्या या चेंडूवर बीट होणं हे कारण ठरलं आणि त्याच्या करिअरची दिशाच बदलली! माझ्यामते, या मॅकगिलच्या चेंडूपासूनच "ऑफसाईडबाहेरच्या चेंडूला स्पर्शच करायचा नाही! ऑफबाहेरचे चेंडू आपल्याला धोका देतायत सध्या, तर आपण त्यांपासून दूरच राहिलेले बरे" असं त्यानं मनास समजावलं आणि आपली कारकीर्दीतील सर्वोच्च खेळी - २४१* - बांधली, उभारली, साकारली. कसोटीच्या दुसर्‍या दिवशी, भारताच्या डावाच्या १७०व्या षटकात, ३९५ व्या चेंडूचा सामना करत जेव्हा त्याने २००वी धाव घेतली, तेव्हा जवळजवळ ४०,००० लोक एससीजीवर (आणि मी माझ्या घरात) उभे राहून एका महान खेळियाला आणि त्याच्या तितक्याच महान खेळीला मानवंदना देत होते. ही खेळी म्हणजे ९ तासांच्या अथक परिश्रमांचे फलित होते. त्याची एक तपश्चर्या पूर्ण झाली होती. तो तब्बल ५३२ मिनीटे खेळपट्टीवर तळ ठोकून होता. या नऊ तासात सार्‍या जगाला दिसलेला सचिन म्हणजे नेहमीचा 'दे दणादण' फटकेबाजी करणारा सचिन नव्हता. तर सावकाशपणे अतिशय संयमाने एक एक धाव जोडत हे द्विशतक त्यानं पूर्ण केलं होतं. मुळात हे शतकच त्याच्यासाठी अतिशय महत्त्वाचं होतं! सचिन संपल्याच्या टीका करणार्‍यांना त्याचं सडेतोड उत्तर होतं ते. त्यानं शतक पूर्ण झाल्यावर असा काही पंच मारला हवेत, जणू तो त्याच्या टीकाकारांना सांगत असावा, की आजही मी फक्त मला हवेत तेच शॉट्स खेळून शतक लावू शकतो! हे पहा सचिनचं सेलिब्रेशन, अनुक्रमे शतक आणि द्विशतक पूर्ण झाल्यावर:

वरकरणी, स्कोअरबोर्डवरून आपल्याला कल्पना नाही येणार त्याने त्या मॅरेथॉन खेळीत घेतलेल्या अथक परिश्रमांची. ब्रेट ली, नेथन ब्रॅकन, जेसन गिलेस्पी, स्टुअर्ट मॅकगिल सर्वांनी आपला गृहपाठ व्यवस्थित केला होता. ऑफस्टंपच्या बाहेरच्या चेंडूंची नुसती खैरात वाटली जात होती. या अपेक्षेने, की सचिन काहीतरी छेडछाड करायला जाईल आणि आपली विकेट देऊन बसेल! पण त्यांना बिचार्‍यांना काय कल्पना आपण कुठल्या निश्चयाच्या महामेरूसमोर उभे आहोत! कांगारूंनी रचलेल्या या सापळ्यात आपण फसायचे नाहीच असं ठरवूनच तो जणू खेळत होता. त्याने इतके चेंडू सोडलेले मी आयुष्यात प्रथमच पाहत होतो! सुरूवातीला थोडं विचित्र वाटलं पण तो ३०-४० च्या आसपास पोहोचेपर्यंत अंदाज येऊ लागला होता की पुढं काय वाढून ठेवलंय या कांगारूंच्या ताटात आणि मी टीव्हीसमोरून अजिबात हललो नाही मग! सचिनला असं कठोर मनोनिग्रहाने ऑफसाईडबाहेरचे चेंडू सोडताना पाहून मला अतिशय आनंद होत होता. यासाठी की आपला सचिन धावांमध्ये पुन्हा परततोय. नेहमी ज्या मार्गाने तो सहजरित्या धावा जमवी, तोच मार्ग धावा जमवण्यासाठी आज तो टाळत होता. आणि माझं असं प्रामाणिक मत आहे, की तो सचिन होता म्हणूनच त्याला हे जमलं. बाकी ऐर्‍यागैर्‍याचं काम नव्हे ते! अगदी याच कारणासाठी मी त्याला माझ्या मागच्या लेखात 'निश्चयाचा महामेरू' म्हटलं होतं. आता त्यानं फॉर्म मध्ये परत येण्यासाठी स्वीकारलेला हा मार्ग योग्य होता की नाही हा वादाचा विषय ठरू शकेल. अगदी बॉयकॉटपासून बेनॉपर्यंत सर्वच यावर चर्चा करत होते. पण मला त्याच्याशी काहीही देणंघेणं नव्हतं. त्या दिवशी एक वेगळाच सचिन जगाला दिसला. अतिशय मनोनिग्रही, आपल्या निर्णयावर ठाम! प्रसंगी लीचे बाऊन्सर्स अंगावर घेणारा. प्रसंगी अगदी ज्युसी टेम्प्टिंग हाफ व्हॉलीज् केवळ ड्राईव्हज् मारायचे नाहीत म्हणून दुर्लक्ष करून सोडून देणारा. आणि अशा सचिनला बघायला मिळालं याचा अपार आनंद मला झाला होता! मी आनंदाच्या भरात बाबांना म्हटलं, "बाबा, आपला सचिन आता कोण्णाला ऐकत नाही.." त्याने सोडलेल्या प्रत्येक चेंडूत मला बॅडपॅचमधून बाहेर पडलेला सचिन डोळ्यांसमोर दिसत होता अगदी! लोक वाट्टेल ते बडबडतात अगदी. पहिल्या दिवसाचा खेळ संपल्यावर "पार बोअर केलान सचिनने आज.. अरे सोडतो कसले हाणायचे सोडून.. या सचिनला पण काय झालंय ना.. अरे काय ते.. किती कूर्मगति" असल्या कमेंट्स पास होत होत्या. पण त्या खुळयांना काय कळतंय, टाकीचे घाव सोसल्याशिवाय दगडाला देवपण येत नाही!

ऑफसाईडचे चेंडू वर्ज्य म्हणून मग त्याने नवनवीन इनोवेशन्स वापरले. सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे मिडल स्टंपचा गार्ड घेतला. दोन तीनदा त्याला मोह आवरता आला नाही ऑफबाहेरचे चेंडू स्क्वेअर ड्राईव्ह करण्याचा पण तेवढंच. मग मात्र त्यानं कुण्णाला ऐकलं नाही. चेंडू ड्राईव्ह करण्याऐवजी कट करण्यावर त्यानं भर दिला. पेडल स्वीप्स, रिव्हर्स स्वीप्स, लेट लेट कट्स वापरले. (इथं 'लेट' चुकून दोनदा टाईप झालेला नाही हे लक्षात घ्या!) त्याचा भर मात्र लेगसाईडला स्कोअर करण्यावरच होता. स्टीव्ह वॉने सचिनसाठी नेहमीच ७-२ फील्ड लावली आणि सचिनने त्याचा पुरेपूर फायदा उठवला! मॅकगिलने जरा म्हणून शॉर्टलेन्ग्थ दिली की साहेब बॅकफूटवर गेलेच आणि एखाद्या बापाने आपल्या पोरीला छेडणार्‍या टपोरी पोराच्या कानाखाली साण्णकन् हाणावी तशा आवेशात हाणलाच एक जोरदार पुल!! ब्रॅकन मुळात लेफ्ट आर्म टाकत असल्याने त्याचे चेंडू अ‍ॅक्रॉस येत होते आणि त्यामुळे जरा का फुललेन्ग्थ दिली की थोडं 'शफल अक्रॉस' करून हलकेच चेंडूला दिशा देत मारलाच एक नितांतसुंदर फ्लिक!! अगदी मिडल-ऑफचे चेंडू - मिडल-ऑफ हां, मिडल-लेगही नाही - तो शेवटच्या क्षणी 'शफल अक्रॉस' करून, मनगट वळवून फ्लिक करत होता. सगळ कसं.. अंडर टोटल कंट्रोल!! ब्रॅकनविरुद्ध फ्लिक्स, ऑन ड्राईव्हज तर मॅकगिलविरूद्ध पुल आणि स्वीप या फटक्यांचा त्यानं सढळहस्ते वापर केला! त्यात अखंड पृथ्वीतलावर फक्त त्यानेच मारावेत असे त्याचे ते पेटंटस्ट्रेटड्राईव्हज् सुद्धा दिमतीला होतेच! एकूण काय तर ऑफसाईड म्हणजे स्कोअरींगसाठी वर्ज्य एरिया! नाही म्हणजे ऑफला एकही फटका तो खेळला नाही असं नाही. पण शक्यतो ड्राईव्हज वर्ज्य! आणि त्यामुळेच ही खेळी ग्रेट ठरली! म्हणजे लूज बॉल मिळेपर्यंत वाट बघायची आणि त्यातही ऑफस्टंपच्या बाहेर लूज बॉल मिळाले तरी त्यांच्या नादाला जायचं नाही! केवढा तो मनोनिग्रह, केवढा तो संयम! पुढील तक्ता पाहिल्यास आपल्याला याचा बरोब्बर अंदाज येईल. (आकडे पहिल्या दिवसअखेरचे आहेत. सचिन त्यावेळी १५६ चेंडूत ७३ धावांवर नाबाद होता. पण हे आकडे त्याच्या मनोनिग्रहाचा अंदाज देण्यास पुरेसे आहेत!)

Total balls faced - 156
Balls outside off stump - 101
Runs scored - off side - 19
Runs scored - leg side - 54
Boundaries - off side - 3
Boundaries - leg side - 9

(ऑफस्टंपबाहेर टाकलेल्या १०१ चेंडूंपैकी त्याने सोडले किती हेही दिले असते तर आणखी चांगला अंदाज बांधता आला असता त्याच्या मनोनिग्रहाचा! माझ्या मते यातले कमीत कमी ५० तरी सोडले असावेत त्याने.)

अर्थात सचिन एका बाजूला आपला पूर्ण वेळ घेत फॉर्म मध्ये परतत असताना, दुसर्‍या बाजूने तितकाच जबाबदारीचा खेळ करणार्‍या खेळाडूची गरज होती. सचिनचा स्ट्राईकरेट कमी होता आणि त्यात भारताला वेगाने धावा काढणेही तितकेच आवश्यक होते. मालिका जिंकण्यासाठी ही कसोटी जिंकणे अत्यंत गरजेचे होते आणि कसोटी जिंकायची तर लवकरात लवकर जास्तीत जास्त धावा जमवून डाव घोषित करायचा होता. त्यात चोप्रा, सेहवाग, द्रवीड तिघे ७० धावांच्या अंतरात तंबूत परतले! भारत तीन बाद १९४. त्यावेळी एका मजबूत आधारस्तांभाची गरज होती भारतीय संघाला. सचिनने एक बाजू लावून धरली असताना समोरून पडझड थांबवणे अत्यावश्यक होते आणि तितकेच आवश्यक होते वेगाने धावा जमवणे. अशावेळी गांगुलीने स्वतःऐवजी लक्ष्मणला ५व्या क्रमांकावर फलंदाजीस पाठवले. आणि तिथून पुढे अख्खा एक दिवस जे दृष्य पाहायला मिळालं त्याची गोडी खरंच अवीट होती. सचिन एकाबाजूला रामायण महाकाव्य रचत होता तर दुसर्‍या बाजूला लक्ष्मणाने महाभारत रचलं! रामाची धीरगंभीरता, संयम आणि कठोर मनोनिग्रह सचिन क्षणोक्षणी दाखवत असताना, दुसर्‍या बाजूस लक्ष्मण कुरूक्षेत्रावर रणात उतरलेल्या पार्थासारखा तेजस्वी, आक्रमक पण तितकाच संयमी भासत होता. एकाच दिवशी एकाच सामन्यात एकाच वेळी दोन एपिक इनिंग्ज पाहायला मिळणं म्हणजे 'अहो भाग्यम्!' आपली विकेट घालवायची नाही अशा निश्चयाने खेळतानाच ब्रेट ली या प्रतिस्पर्ध्यांच्या हुकुमी एक्क्यावरच लक्ष्मणने आक्रमण केले! अक्षरशः ८ च्या अ‍ॅव्हरेजने लीला फोडून काढत होता लक्ष्मण. सचिनला त्याची मोलाची साथ लाभली म्हणूनच सचिन ही महान खेळी रचू शकला! आणि सचिन खुल्या दिलानं ते मान्यही करतो. लक्ष्मण एका बाजूला ८ च्या अ‍ॅव्हरेजने फोडत असल्यामुळे सचिनला दुसर्‍या बाजूस सावकाश खेळण्याची संधी मिळाली. ती लढत मैदानापुरती मर्यादित उरली नव्हती तर तो एक उच्च दर्जाचा माईंडगेम झाला होता. स्टीव्ह वॉने या दोघांची भागीदारी मोडण्यासाठी हरतर्‍हेचे प्रयत्न केले. सातत्याने बॉलर्स बदलत राहिला, अ‍ॅटॅकिंग फील्डींग लावली, स्लेजिंग वापरलं काय काय नि काय काय! पण दोघांनी ऑस्ट्रेलियन अ‍ॅटॅक कुटला अगदी. सचिनच्या शतकापाठोपाठ लक्ष्मणनेही शतक झळकावले. त्याचे पेटंट फ्लिक्स, इनसाईड आउट कवर ड्राईव्हज पुनःपुनः पाहून डोळ्यांचे पारणे फिटत होते! शेवट १७८ धावांची आणखी एक 'व्हेरी व्हेरी स्पेशल' खेळी रचून तो बाद झाला. पण तोपर्यंत त्यानं आपलं काम व्यवस्थित केलं होतं. सचिनला सपोर्टिंग इनिंग्ज असं आज त्या इनिंग्जबद्दल म्हटलं जात असलं तरीही लक्ष्मणची ती खेळी त्याच्या इतर खेळींइतकीच स्पेशल, स्वतःचा ठसा उमटवणारी होती. दोघांनी चौथ्या विकेटसाठी ३५३ धावांची भागीदारी करत नवा इतिहास रचला आणि भारत तोपर्यंत सुस्थितीत पोचलेला होता.

दीडशतक पूर्ण झाल्यावर सचिनला आपला हरवलेला आत्मविश्वास परत गवसल्याची चिन्हे दिसू लागली. एखाद दुसरे ड्राईव्हज दिसू लागले! त्यानं ब्रॅकनला मारलेला एक अप्रतिम लीनिंग कव्हर ड्राईव्ह म्हणजे 'तो' सचिन परत फॉर्मात आल्याची पावती होती! सचिनच्या बॅटमधून तेच बहारदार फटके परत वाहू लागले आणि माझ्यासारख्या सचिनभक्तांच्या डोळ्यांतून अश्रू!! सर्व प्रयत्न करून थकलेल्या बिचार्‍या कांगारूंकडे हताशपणे बघण्याशिवाय काहिएक पर्याय उरला नव्हता. स्टिव्ह वॉ तर म्हणत असेल, हीच मॅच मिळाली का रे तुला, माझी शेवटची मॅच? का सगळा प्रसिद्धीचा झोत आपल्याकडे घेतोयस वळवून? माझ्यासाठी राख काहीतरी? तीच गत ली गिलेस्पी, मॅकगिल, गिलख्रिस्ट, पॉण्टिंग सार्‍यांचीच! सारेच ऑस्ट्रेलियन खंदे वीर निष्प्रभ झाले होते एका भारतीय तार्‍यापुढे! त्यांनी अक्षरशः हात टेकले, गुडघे टेकले! ते तरी बिचारे काय करणार म्हणा.. जेव्हा सचिन पूर्ण भरात खेळत असतो तेव्हा तुमच्या हातात काहीच नसतं.. हताशपणे बघण्याशिवाय!

तिसर्‍या दिवशी सकाळी ७०५/७ या धावसंख्येवर भारताने डाव घोषित केला तेव्हा सचिन २४१ धावांवर नाबाद होता! तब्बल ६१३ मिनीटे, ४३६ चेंडूत २४१ धावा, ३३ चौकार आणि एकही षटकार नाही! पुढे भारताने ऑस्ट्रेलियाला ४७४ धावांत गुंडाळून फॉलोऑन न देता पुन्हा फलंदाजी स्वीकारली. सचिनने पुन्हा ६० धावा काढल्या तर राहुल द्रवीडने ९१ धावांची एक अविस्मरणीय खेळी करत भारताला ४३ षटकांत २११ धावांचा पल्ला गाठून दिला. द्रवीड शतकाच्या उंबरठ्यावर असताना ब्रेट लीच्या एका तेज तर्रार बाऊन्सरने त्याच्या कानाचा वेध घेतल्याने भारताने डाव घोषित केला आणि ऑस्ट्रेलियासमोर सुमारे १०० षटकांत ४४३ धावांच आव्हान ठेवलं. पण शेवट स्टीव्ह वॉने ८० धावांची झुंझार खेळी करून सामना वाचवलाच! शेवटच्या दिवसाचा तर क्षणन् क्षण थरारक होता. कुंबळेचा खतरनाक स्पेल, पार्थिव पटेलचं स्टीव वॉ ला डिवचणं, गांगुलीची आक्रमकता, स्टीव्ह वॉने घेतलेल्या प्रत्येक धावेवर होणारा टाळ्यांचा कडकडाट सर्व काही विलक्षण! घरात टीव्हीवर बघताना सुद्धा थरार जाणवत होता! त्या क्षणी तिथं एससीजी वर उपस्थित प्रेक्षक तर भाग्यवंतच खरे! स्टीव्ह वॉच्या खेळीने ऑस्ट्रेलियानं सामना वाचवला खरा पण मालिका १-१ अशी बरोबरीत सुटल्यानं बोर्डर-गावस्कर ट्रॉफी भारताकडेच राहिली! स्टीव्हला मालिकाविजयानं निरोप द्यायचं कांगारूंचं स्वप्न सचिननं हाणून पाडलं होतं आणी स्टिव्हला स्वतःलाही ही जाण होती, त्यामुळेच तर त्यानं सचिनला उद्देशून 'यू आर अ‍ॅन इन्स्पिरेशन!' असे गौरवोद्गार काढले! सिडनी कसोटी खेळाडूंनी दाखवलेल्या फायटींग स्पिरीटमुळे गाजली. शेवटच्या क्षणापर्यंत लढला गेलेला सामना अनिर्णित राहिला खरा बट क्रिकेट वॉज द विनर देअर!!

असो. भारताने पहिला डाव घोषित केल्यावर सचिनला २४१* या धावसंख्येवर आनंदाने बॅट उंचावत पॅव्हेलियनमध्ये परतताना पाहून त्याच्याइतकाच आनंद त्या ४०,००० प्रेक्षकांना झाला होता, कारण एकही जण आपल्या खुर्चीत बसलेला नव्हता. हर्षा भोगले, शास्त्री, अक्रम, सिद्धू सगळेच उभे राहून त्याचं अभिनंदन करत होते. त्यां सर्वांनीच काय माझ्यासारख्या कित्येक जणांनीदेखील आपल्या घरात टिव्हीसमोर उभे राहून टाळ्या वाजवल्या असतील! स्टीव्ह वॉच्या शेवटच्या कसोटीवर आता फक्त त्याचंच नाव नव्हतं. ती कसोटी सुरू होण्यापूर्वी स्टीव्ह वॉचा एवढा उदो उदो झाला असताना, मात्र दोन दिवसात प्रसिद्धीचा प्रकाशझोत आपल्याकडे वळवून घेण्यात यशस्वी होणं म्हणजे घरातल्या दिव्याचा झोत वळवून घेण्याइतकं सोप्पंय होय म्हाराजा? जाईल तिथं इतकं प्रेम माझ्या माहितीत तरी आणखी कुठल्याच खेळाडूच्या नशिबात केव्हाच आलं नाही! आणि जगाने इतका उदो उदो करूनही या विनम्र माणसाचे पाय सदैव जमिनीवरच राहिले!! आणि म्हणूनच तो एक महान खेळाडू आहे. भलेही त्याची ही खेळी लक्ष्मणइतकी मॅजेस्टिक नव्हती. पण अपयशाच्या काट्याकुट्यातून जाणार्‍या वाटेवरून मार्गक्रमण करत असलेल्या नवशिक्या खेळांडूसाठी नक्कीच आदर्शवत होती. त्याच्या या एका खेळीनं कठीणसमयी खचून न जाण्याची मानसिकता आमच्या अंगी बाणवली! वेळ पडल्यास अंगावर संकटांचा मारा झेला पण प्रतिकार न करताच पराभूत होऊ नका ही शिकवण दिली. कठोर मनोनिग्रह, संयम आणि चिकाटी या गुणांची कास धरली असता मोठ्या दिव्यांतून सुखरूप बाहेर पडता येतं हेही आमच्या तरूण मनावर बिंबवलं! आणि त्याचबरोबर यशाची कितीही उत्तुंग शिखरे पादाक्रांत केलीत तरीही पाय होमक्रीजमध्ये फर्म असायला हवेत असा उपदेश आपल्या खेळातून आणि वागण्यातून तो नेहमीच देत आला आहे!

सचिन आजही त्याच्या या खेळीला आपल्या सर्वोत्तम खेळींपैकी एक मानतो. कालौघात अनेकांना त्याच्या या खेळीचा विसर पडेलही कदाचित. एका साधारण क्रिकेटरसिकासाठी शारजातल्या त्याच्या वादळी, झंझावाती १४३ धावांच्या खेळीइतकी ही २४१* धावांची खेळी संस्मरणीय नसेलही कदाचित. पण स्टीव्ह वॉला एकदा विचारा, सचिनची तुझ्या दृष्टिने सर्वोत्तम खेळी कोणती.. तो नक्कीच सांगेल.. जिथं मी संपलो तिथं नवा सचिन सुरू झाला.. नक्कीच सिडनी कसोटीतील २४१*!
आणि खरंच.. जिथं लारा, स्टीव वॉ सारखे दिग्गज संपतात.. तिथंच आपला सचिन सुरू होतो!!

॥इति सिडनीपुराणम्॥

(सर्व फोटो आणि आकडेवारी क्रिकइन्फोवरून साभार)

-- मेघवेडा

द नवाब ऑफ नजफ़गढ़!

2010-04-15T19:22:00.001+01:00

"वीरेंदर सेहवाग सलग दुसर्‍या वर्षी 'विस्डेन क्रिकेटर ऑफ द ईयर' पुरस्काराचा मानकरी!"

पेपरात हा मथळा वाचला आणि का कोण जाणे मन तडक मेलबर्नला पोहोचलं. १९५ धावांची केवळ अप्रतिम अशी खेळून षटकारानं द्विशतक पूर्ण करण्याच्या हौसेपायी सायमन कॅटीच या एका टुकार पार्ट टाईम बॉलरच्या एका अतिटुकार चेंडूवर डीप मिडविकेटला ब्रॅकनच्या हाती एक साधासोपा कॅच देऊन बाद होणारा वीरू आठवला. आपले द्विशतक हुकले याचं खचितही दु:ख नव्हतं महाराजांच्या चेहर्‍यावर. पण आपल्या त्या एका सामान्य फटक्यामुळे भारताने सामना गमावला (आणि कदाचित ऑस्ट्रेलियाविरूद्ध ऑस्ट्रेलियात मालिकाविजयाची सुवर्णसंधीही!) याचं शल्य बोचत होतं त्याला. त्याला कारणही तसंच होतं. मागल्या बोर्डर-गावस्कर ट्रॉफीत भारतातल्या पराभवाचे उट्टे काढायला चवताळलेला ऑस्ट्रेलियन संघ! त्यात स्टीव वॉची अखेरची मालिका. त्यामुळे सर्वच ऑस्ट्रेलियन्स त्याला मालिकाविजयाने निरोप देण्यास आतुर! एकूण अतिशय रंजक मालिका होणार यात शंकाच नव्हती. एकेक क्षण महत्त्वाचा होता. ऑस्ट्रेलिया हा असा संघ आहे जो प्रतिस्पर्ध्याच्या एका चुकीवर आक्रमण करून नॉकआऊट पंच देऊ शकतो हे आपले महारथी जाणत होतेच. म्हणूनच संघाच्या अपेक्षेइतक्या धावा झाल्या नसताना आपण एक सामान्य फटका खेळून बाद झालो याचं वीरूला जास्त वाईट वाटलं होतं.

पहिली ब्रिस्बेन कसोटी अनिर्णित राहिली. गांगुलीने त्या सामन्यात १४४ धावांची एक अत्यंत उत्कृष्ट दर्जाची खेळी केली होती. (गांगुलीच्या कारकीर्दीतील तीन सर्वोत्तम खेळ्यांमधली एक, अर्थात माझ्या मते!) दुसर्‍या कसोटीत द्रवीडने अ‍ॅडलेड आपलं दुसरं घर असल्याच्या थाटात एक अतिशय संयमी खेळीचा नमुना पेश करत पहिल्या डावात २३३ धावा कुटल्या आणि दुसर्‍या डावात नाबाद ७२ धावा काढून भारताला सामना जिंकून दिला. भारताचा हा कसोटी विजय इतका गाजला की अ‍ॅडलेड कसोटी म्हटलं की डोळ्यांसमोर फक्त द्रवीडच दिसतो! पण त्याच सामन्यात "द्रवीड चिकटला की मीही चिकटणारच" अशी प्रतिज्ञा केल्याप्रमाणे लक्ष्मणनेही खास त्याची अदाकरी पेश करत १४८ धावा काढल्या होत्या. ऑस्ट्रेलियाविरुद्धचा सामना, भारत कठीण परिस्थितीत आणि लक्ष्मण आपला पेंटब्रश घेऊन मैदान रंगवायला धावून आला नाही असं झालंय का? तिसर्‍या मेलबर्न कसोटीत एक सेहवाग आणि थोडाफार द्रवीड (४९) चा अपवाद वगळता कुणीही तग धरू शकला नाही. आपले साहेब तर त्या सामन्यात 'गोल्डन डक' चे मानकरी ठरले होते! (कदाचित कारकीर्दितील एकमेव गोल्डन डक.. जाणकारांनी प्रकाश टाकावा!) सचिन तेव्हा बॅडपॅच मध्येच होता म्हणा. तो त्यातून कसा बाहेर निघाला याची कथा, अर्थात 'सिडनीपुराण' पुन्हा केव्हातरी! (२४१* आठवतात ना? हो हो बरोबर, याच दौर्‍यावरील शेवटची कसोटी.. तीच ती, पार्थिव पटेलने गाजवलेली...!!) संघाची धावसंख्या ३११ असताना त्यातल्या १९५ धावा काढून सेहवाग बाद झाला होता. नंतर बाकीचे "हरे राम हरे कृष्ण" करत हजेरी लावत तंबूत परतले! भारत १ बाद २७८ वरून सर्वबाद ३६६!! आपले पाच महारथी शून्यावर बाद! आणि अर्थात त्यातला एक होता आपला अजित आगरकर!! त्या धक्क्यातून आपला संघ सावरलाच नाही आणि त्यात रिकी पॉण्टिंगने आपल्या कारकीर्दीतील सर्वोत्तम खेळी (२५७) केली आणि आपण ती कसोटी गमावली. (तब्बल १० विकेट्सनी हरलो होतो आपण!!) पुढे सिडनी कसोटीत पार्थिव पटेलने केलेली हाराकिरी सर्वज्ञातच आहे. स्टीव वॉची शेवटची कसोटी ती. ८० धावांची खेळी करत पठ्ठ्यानं सामना आणि मालिकाही वाचवली आणि आपल्य १९ वर्षांच्या दैदिप्यमान कारकीर्दीला यथोचित सन्मानाने पूर्णविराम दिला.

असो. अवांतर बरंच झालं. तर ती सेहवागची १९५ धावांची खेळी म्हणजे क्रिकेटरसिकांसाठी पर्वणीच होती! ५ खणखणीत (सणसणीत, धडाकेबाज, उत्तुंग, जब्बरदस्त, रापचिक, तोफचिक, राव्वस, खत्रुड, राम्पाट, फटँग, चाबूक, शॉल्लिट .. हवी ती विशेषणं लावा..!!) षटकार हाणले होते त्यानं. एमसीजी म्हणजे काही लहान ग्राऊंड नाही पण तिथंही साहेबांच टार्गेट षटकारच!! त्या पाचातले दोन त्याने स्टुअर्ट मॅकगिल या अतिशय गुणी, दर्जेदार लेगस्पिनरच्या क्लासिक लेगस्पिनला मिडविकेटच्या वरून फेकत हाणले होते! स्टुअर्ट मॅकगिल हा एक उत्कृष्ट लेगस्पिनर होता. हाताहाताएवढे चेंडू वळवायचा. त्याच्या दुर्देवाने त्याच्या ऐन उमेदीच्या काळात शेन वॉर्न द. आफ्रिका आणि इंग्लंडच्या फलंदाजांना अक्षरशः नाचवत होता. अवांतरः इंग्लंडच्या त्या वाकड्या खेळाडूंना 'फलंदाज' म्हणताना कसंसंच होतंय.. कसले ते त्यांचे स्टान्स.. शी.. कुले वाकडे करत कंबरडं मोडत अवघडल्यासारखे कसेतरी खेळतात! आणि म्हणे ती क्रिकेटची जन्मभूमी!! असो. तर योग्य संधी मिळाली असती तर आज वॉर्न आणि मुरली यांच्यासोबत नाव घेण्याची लायकी होती त्या मॅकगिलची. त्याच्या त्या दर्जेदार, मागल्या दारातून आत येणार्‍या लेगस्पिनला 'अगेन्स्ट द स्पिन' जाऊन मिडविकेटवरून फेकून देणं म्हणजे काय खाऊ नाही! पण सेहवागला कधी कुणाच बॉलरची फिकीर नव्हती. इतक्या सहज सुंदर त्यानं ते दोन षटकार हाणले की मॅकगिलसुद्धा म्हणाला असेल, "बाबारे, मी इतके कष्ट करतच नाही ना.. बॉल इंचभर वळला काय आणि हातभर वळला काय.. तू मारणारच!! मग कशाला तो बॉल वळवा इतका.."

तर असा हा आमचा सेहवाग. याच्यावर आमचा भारी जीव!! समोरचा बॉलर कोण आहे याची जराही तमा न बाळगता 'कुटण्यासाठी जन्म आपुला' म्हणत नुसती हाणामारी करणं याचं आवडतं काम!! आपल्या हातात ही बॅट दिली गेली आहे, तिचा वापर हा हाणण्यासाठीच आहे. चेंडू तटवला जात नाही. तेवढी त्याची लायकी नाही. समोर कुणीही असो. मॅक्ग्रा असो, अख्तर असो, ली असो, बॉण्ड असो, वॉर्न असो वा मुरली असो, "आम्हा काय त्याचे"* हेच भाव महाराजांच्या तोंडावर! (*संदर्भ: हे जीवन म्हणजे क्रिकेट राजा, जेपी मॉर्गन) आपल्या पदार्पणाच्या सामन्यात पोलॉक, हेवर्ड, एन्टिनी, कॅलिस, क्लूजनर अशा दर्जेदार द. आफ्रिकन गोलंदाजीसमोर शतक झळकावत त्यानं चुणूक दाखवून दिलीच होती. त्यावेळी, बॉयकॉट, बेनॉ, बॅरी रिचर्ड्स सगळ्या सगळ्यांनी " याचं फुटवर्क फार वीक आहे" वगैरे टीकेची झोड उठवली होती आमच्या वीरूभायवर.. पण या सगळ्याचा आपल्या खेळावर परिणाम होऊ देईल तर तो वीरू कसला.. त्यानं सचिनला नुसतं खेळाच्या बाबतीतच नाही तर एकूणच आपला आदर्श मानलं. आपल्यावर होणार्‍या टीकेला तो, सचिनप्रमाणंच, आपल्या बॅटनं वेळोवेळी चोख प्रत्युत्तर देत राहिला. तो आला तेव्हा त्याच्याकडे प्रतिसचिन म्हणून पाहिलं गेलं. त्याचा स्टान्स, स्टाईल, ऑन फील्ड अपीअरन्स सर्व काही सचिनची कॉपी असल्या सारखं वाटे! कित्येकांनी तर "असे किती येतात आणि किती जातात, सचिन सचिन आहे. कोण हा सेहवाग" अशा शब्दांत त्याची हेटाळणीही केली. पण आपल्या मेहनतीच्या आणि परफॉर्मन्सच्या बळावर त्यानं 'वीरेंदर सेहवाग' हा एक ब्रॅण्ड बनवला. आज सेहवाग हा जागतिक क्रिकेटमधला एक मापदंड बनलाय. सचिनच्या उपस्थितीत, त्याचीच कॉपी म्हणून सुरूवात करून स्वतःच्या नावाचा दबदबा वीरू निर्माण करू शकला यातच त्याचं यश सामावलेलं आहे.
एकतर "पाय हलवण्याचे कष्ट कोण घेईल ते.. जाऊ दे!" असा नवाबी थाट! त्यात 'आला चेंडू की हाण' ही प्रवृत्ती.. बरं कसोटी क्रिकेट खेळताना थोडा संयम दाखवावा.. तेही नाही.. 'अटॅक इज द बेस्ट डिफेन्स' हे याच्या खेळाचं सूत्र! सेहवाग जागतिक क्रिकेटमध्ये आला तेव्हा नुस्ता आक्रमकच खेळायचा. याचा आफ्रिदी होऊ नये असं सारखं वाटायचं तेव्हा. पण सचिन, द्रवीड, गांगुली अशा दिग्गजांसोबत राहून त्यानं आपला खेळ व्यवस्थित पॉलिश केला. सेहवाग स्वतः सांगतो, "सचिननं मला शिकवलं की आक्रमण हा एकच पैलू नाहीये फलंदाजीचा. प्रसंगी डोकं शांत ठेवून आपली तलवार म्यान करावी लागते. मी त्याच्याकडूनच शिकलोय प्रसंगानुरूप आपला खेळ कसा बदलावा." सचिननं त्याला वेळोवेळी योग्य सल्ले देत मार्गदर्शन केलंय आणि त्याची सेहवागला जाणीव आहे. सचिनला त्यानं नेहमीच आदर्श मानलंय आणि आज आपण जे काही आहोत ते सचिनमुळेच असं तो अतिशय विनम्रतेने मान्य करतोही. वीरू एक अतिशय रंजक आठवण सांगतो, पाकिस्तान विरूद्ध मुलतानाच्या त्याच्या त्रिशतकी खेळी दरम्यान (हो हो. तोच सामना, ज्यात गांगुलीने पडद्यामागून सूत्रं हलवत सचिन १९४ वर खेळत असताना डाव घोषित केला होता. सर्व करतूद गांगुली आणि चॅपलची आणि नाव मात्र आलं आमच्या राहुल्याचं. चॅपल कधीच आपला वाटला नाही हरामखोर साला.. पण निदान गांगुलीकडून ही अपेक्षा नव्हती. असो.) त्यानं आपलं पहिलं शतक शोएब अख्तर ला षटकार मारून पूर्ण केलं. त्यावेळेला त्याला सचिननं सांगितलं, तुझी विकेट महत्त्वाची आहे, ती असा काही आततायीपणा करून फेकू नकोस. मेलबर्न आठवतंय ना?? आपल्याला बराच मोठा स्कोर करायचा आहे. आता त्यासाठी तू जास्तीत जास्त वेळ राहायला हवास. तेव्हा पठ्ठ्यानं २९५ वर जाईपर्यंत फक्त एकच षटकार मारला. तोही १२० च्या आसपास असताना!! २९५ वर पोहोचल्यावर मात्र न राहवून त्यानं सचिनला सांगितलं आता मात्र मी षटकारच मारणार, आणि २९५ वरून सकलेनला खणखणीत षटकार हाणत साहेबांनी त्रिशतक साजरं केलं!!

इतर कुणी असता तर सावकाश आपला वेळ घेत त्रिशतक आधी पूर्ण केलं असतं. पण अशी फिकीर वीरूने कधीच केली नाही. म्हणूनच यंदा ब्रेबॉर्नवर तो श्रीलंकेविरुद्ध २९३ वर बाद झाला आणि क्रिकेट्च्या इतिहासातील तीन त्रिशतके झळकावणारा पहिला क्रिकेटपटू होता होता राहिला तेव्हाही त्याच्या चेहर्‍यावर जराही खंत नव्हती. "व्हायचंच आहे तर होईल अजून एक त्रिशतक माझं" हसत हसत वीरू म्हणत होता. त्याच्या याच अ‍ॅटिट्युडमुळे तो बिनधास्त, आत्मविश्वासाने खेळू शकतो. त्यानं अशीच उत्तरोत्तर प्रगती करत राहावे आणि आम्हां क्रिकेटरसिकांस मेजवानी देत राहावे हीच 'ईश्वर'चरणी प्रार्थना!!

(जाता जाता: किती किती मुद्दे लिहायचे राहिले असं वाटतंय.. पण लेख लांबला असं वाटल्यानं हात आवरता घेतोय. )

सचिनची आरती!

2010-03-06T15:38:00.001Z

आज सकाळपासून एक ढकलपत्र जालावर फिरतेय. (माझ्या ८ मित्रांनी पाठवलंय मला आजच्या दिवसात).
सचिनची कुणीतरी आरती लिहिलीये. कोणी लिहिलंय ठाऊक नाही.

सुखकर्ता दुःखहर्ता वार्ता आनंदाची!
अविस्मरणीय खेळी तुझी द्विशतकाची!
सर्वांगी सुंदर उधळण चौकारांची!
आकाशी झळके माळ उत्तुंग षटकारांची!

जय देव जय देव जय तेंडुलकरा!
तुझ्या चरणी माझा मानाचा मुजरा! जय देव जय देव..

१४७ चेंडू खेळपट्टीवरी उभा!
सर्व गोलंदाजांची दिसे दिव्य शोभा!
मदतीला कार्तिक पठाण धोनी आलेगा!
धावांचा डोंगर उभा राहिला बघा! जय देव जय देव..

दुमदुमले मैदान झाला जल्लोष!
थरथरला गोलंदाज मानिला खेद!
कडाडली बॅट चेन्डुचा शिरच्छेद!
असामान्य अद्भुत शक्तिचा शोध! जय देव जय देव..

चांगलं लिहिलंय.. पण इतकं खास वाटत नाही.. म्हणजे शब्द उगाच घुसवून भरल्यासारखे वाटतात.. आणि सर्वस्वी सचिनच्या २०० धावांवरच लक्ष दिलंय.. सचिन हा असा विषय आहे की लिहायला घेतलं तर शब्द अपुरे पडतात.. त्याची आरती म्हणजे त्याचं गुणगान हवं .. केवळ त्याच्या एकाच खेळीच गुणगान करून कसं चालेल? म्हणून मला प्रेरणा मिळाली.. आणि मीच एक आरती लिहूया म्हटलं ..
कृपया याकडे एका मर्त्य मानवाची केलेली अवास्तव भक्ती या दृष्टिने पाहू नका.. 'सचिनला विनाकारण दिलेलं देवपण' या विषयावर चर्चा रंगवू नका.. भावना समजून घ्या..

जय देव जय देव जय सचिनदेवा,
संकटसमयी करिती, कठिण समयी करिती, सर्व तुझा धावा.. जय देव जय देव..

धावांचा शतकांचा विक्रमादित्य,
अब्जो हृदयांचा राजा तू नित्य,
दु:खे विसरूनि तुजला पाहती जन,
आनंदाला येई त्यांच्या उधाण.. जय देव जय देव..

बॅटच तुझी देते प्रश्नां उत्तर,
बोलकि तोंडे बंद करिशी सत्वर,
खेळ तुझा पाहुनी धन्य जीवन,
रवि'दास' आजन्म चरणाशी लीन.. जय देव जय देव!

आरत्यांचे वृत्त मला ठाऊक नाही कुणास ठाऊक असल्यास जरूर सांगावे..

मज सांग लक्ष्मणा तुज पाहू किती!!

2010-03-06T15:30:00.002Z

जेपी यांची 'हे जीवन म्हणजे क्रिकेट राजा' ही लेखमाला वाचल्यावर सतत क्रिकेटवर काहीतरी लिहीण्याची खुमखुमी होत होती. आणि त्यात काल वीरू व सचिननं तर आज लक्ष्मण व धोनीनं शतकं झळकावून आयताच विषय पुढ्यात ठेवला!

क्रिकेटवरचं लिखाण म्हणजे साहेबांचा उल्लेख हा आलाच! आमच्यासाठी ईशस्तवनच ते!
साहेबांवर कितीही लिहीलं तरीही कमीच..
"निश्चयाचा महामेरू। बहुत जनांसी आधारू॥
अखंड स्थितीचा निर्धारू। श्रीमंत योगी॥" हे शब्द आपल्या साहेबांच्या बाबतीतही लागू पडतात. गेली अडीच वर्षं तो उत्तम क्रिकेट खेळतोय आणि टीकाकारांना त्यानं दिलेलं सडेतोड उत्तर आहे हे! एकामागून एक धावांचे आणि शतकांचे मैलाचे दगड ओलांडत चाललाय.. त्याच्याच शब्दांत सांगायचं झालं तर, "काही वेळा तुमच्यावर दगड फेकले जातात, त्यांना मैलाचे दगड तुम्ही बनवायचे असते!".. त्याच्या शतकांचा अन् धावांचा 'वेलु गेला गगनावरि'! अशी परिस्थिती आहे सध्या.. आमचा लाडका सच्या असं काहीतरी 'भीमरूपी महारूद्र' करून ठेवणार आहे, जिकडे पोचणं उभ्या मानवजातीत कुणाला शक्य होईल असं वाटत नाही! "वाढता वाढता वाढे.." हे शब्द त्याने निर्माण केलेल्या धावांच्या आणि शतकांच्या डोंगराला अक्षरशः लागू पडतात! असं म्हणतात की विक्रम आणि नियम हे मोडण्यासाठीच बनतात! पण आजच्या तारखेला आधीच टेस्ट क्रिकेटच्या अस्तित्वावर वादविवाद चाललेत, त्यामुळे जोपर्यंत आम्ही हयात आहोत तोपर्यंत सचिनचे विक्रम मोडण्याची शक्यता दिसत नाही! यानं आनंद द्विगुणित झालाय!! पण बरोबरीच टेस्ट क्रिकेट अस्ताला जाऊ नये असंही वाटतंय!! असो, आपल्या शिरपेचात आणखी एक शतकरूपी तुरा खोवल्याबद्दल, त्याच्या ४७व्या शतकासाठी आमच्या प्रिय लाडक्या लिटल मास्टरचं हार्दिक अभिनंदन!!

लागोपाठ चार शतकं झळकावून त्यानं त्याच्या करीअरच्या शेवटाच्या बाता करणार्‍या 'हुच्च प्रतिभेच्या' टीकाकारांना आपल्या नेहमीच्या शैलीत, बॅटनं उत्तर दिलंय! सिडनीत तो जेव्हा त्याची 'शेवटची' (आतापर्यंत शेवटची.. कुणी सांगावं, पुढल्या ऑस्ट्रेलियन दौर्‍यात पुन्हा भारतीय फलंदाजीची मदार त्याच दोन समर्थ खांद्यांवर असायची!) मॅच खेळला त्यावेळी भावनाविवश प्रेक्षकांनी झळकावलेल्या अनेक फलकांपैकी एक फलकः

सचिननं खरोखर इतकं काही दिलंय की प्रत्येकवेळी त्याची एखादी संस्मरणीय खेळी बघून मनात विचार येतो, हा गेल्यावर क्रिकेटचं काय? कल्पनाच करवत नाही हो! आणि या चाहत्यांसारखीच आमचीही अवस्था होते.. मनाच्या कानाकोपर्‍यातून आवाज येऊ लागतात, "सचिन, थँक्स फॉर एवरीथिंग यू'व गिव्हन अस्!"

क्रिकेटवर लेख लिहायला घेतला की सचिनवरच नमनाला घडाभर तेल जातं, आणि याचं खचितही वाईट वाटत नाही..! असो, तर मुळात आज मी हा लेख लिहायला घेतला तो क्रिकेटच्या मैदानाच्या कॅनव्हासवर आपल्या कुंचल्यानं निरनिराळ्या रंगांची मुक्तहस्ताने उधळण करून अनेक दर्जेदार चित्रं अगदी सहजतेने रंगवणार्‍या एका कलाकाराबद्दल. एखाद्या प्रेयसीनं लाडिकपणे तिच्या प्रियकराला गालावर थाप मारून "चल, जा की तिकडे" म्हणून प्रेमान दूर सारावं तसे त्याचे ते कव्हर्स मधून हळूच बघता बघता सीमारेषेपार जाणारे फटके पाहताना डोळ्यांचे पारणे फिटते. "अ गुड यॉर्कर बट वेल डिफेन्डेड" असं आपण म्हणणार इतक्यात आपल्याला कळतं की चेंडूनं साईट स्क्रीनच्या शेजारून केव्हाच सीमारेषा ओलांडलीये! आणि लेगसाईड ही आपल्या बापाच्या मालकीची आहे असं समजून, मनगट हलकेच थोडेसे वळवून पायाशी घुटमळण्यार्‍या चेंडूला, "जा बेटा घरी सावकाश" असं - एखाद्या शिक्षकानं विद्यार्थ्याला सांगावं तसं - समजावत 'फ्लिक' करण्याचं याचं कसब अजबच! सचिन, राहुल आणि अझरइतकेच याचेही "और कलाईका सुंदर उपयोऽग" वाले फटकेही लाजवाब! तर असा हा टायमिंगच्या जोरावर उत्तमोत्तम गोलंदाजांवर वर्चस्व गाजवणारा, क्रिकेटरसिकंच्या मनावर आपल्या शैलीदार फलंदाजीने एक दशकाहून अधिक काळ राज्य करणारा, शब्दशः 'प्रेक्षणीय' खानदानी कलाकार म्हणजे 'वांगीपुराप्पु वेंकट साई उर्फ व्हेरी व्हेरी स्पेशल लक्ष्मण.' हे बघा त्यानं काढलेलं एक सुंदर चित्र, फ्लिकः

इकडे सकाळी पावणेचारला मॅच सुरू होते. काल उठायला साडेचार झाले, बघतो तर साहेब आलेले होते! वीरूने आणि साहेबांनी शतकं झळकावली! दिवसाचं सोनं झालं! आज पावणेचारलाच उठलो कारण लक्ष्मण खेळत होता! पहिल्या षटकातच जेव्हा त्याने शेवटच्या दोन चेंडूंवर फ्लिकचे दोन चौकार लगावले तेव्हाच वाटलं "आज मेजवानी आहे!". टिपी़कल लक्ष्मण स्टाईल, 'कलाई का सुंदर उपयोग' वाले ते फटके पाहून स्टेनसुद्धा एकदा म्हणाला असेल, "ओव्हर संपलीये, पण मी अजून एक चेंडू टाकतो. तू परत एक फ्लिक मार. मला बघायचाय!!" एक एक प्रेक्षणीय फटके पाहून आपसूकच 'वाह, लाजवाब', 'ओह, अमेझिंग' अशा प्रतिक्रिया व्यक्त होऊ लागल्या. स्टेनला त्याने आज त्याच्या नेहमीच्या शैलीत कव्हर्स मधून हलकेच हद्दपार केल्यावर तर आनंदाच्या भरात जोरात ओरडलोच मी! घरातले सगळे उठले!! फटक्यागणिक आपलं सकाळी लवकर उठणं सार्थकी लागलंय याची जाणीव होत होती मला!

ऑस्ट्रेलियाविरुद्धचे सामने म्हणजे लक्ष्मणच्या खेळाचा वसंत ऋतु! त्याच्या खेळाला नवी पालवी फुटते जणू! मग त्या फुललेल्या क्षणांत अवघं क्रिकेटविश्व हरखून जातं. आठवा त्याच्या त्या ९९ साली सिडनीत काढलेल्या १६७ धावा! पूर्ण फॉर्मात असणार्‍या ग्लेन मॅग्रा, ब्रेट ली, डॅमियन फ्लेमिंग आणि शेन वॉर्न असल्या बॉलिंग अटॅकसमोर आपला संघ अक्षरशः नांगी टाकत असताना पठ्ठ्यानं एका बाजून किल्ला लढवला आणि आपण काय चीज आहोत हे दाखवून दिलं. आणि मुख्य म्हणजे त्याने त्या सामन्यात भारताच्या डावाची सुरुवात केली होती. त्या दौर्‍यावर भारताचे सलामीवीर (?) होते देवांग गांधी आणि सदगोपन रमेश! लक्षूभाई तिसर्‍या क्रमांकावर. म्हणजे खर्‍या अर्थाने लक्ष्मणच सलामीला येत होता!! लक्ष्मण पॅड बांधतो म्हणेपर्यंत कुणीतरी एकटा परत आलेला असायचा!! इतर ठिकाणी तो भले एक ओपनर म्हणून अपेशी ठरला असेल, वाद नाही. पण मुळात एक मधल्या फळीचा फलंदाज असताना ऑस्ट्रेलियासमोर ऑस्ट्रेलियात जाऊन डावाची सुरूवात करणं म्हणजे काही खाऊ नाही महाराजा! आपण शिवसुंदर दास, आकाश चोप्रा, देवांग गांधी, सदगोपन रमेश, दीप दासगुप्ता, पार्थिव पटेल असे कित्येक सलामीवीर (पुन्हा ?) वापरून पाहिले. पण सगळे फसले! अरे तो मॅग्रा आणि ली जीव तोडून बॉलिंग टाकतायत आणि सहा सात ढाणे वाघ बॅटची कड लागून झेल घेण्याच्या अपेक्षेत आ वासून तैनात आहेत हे पाहूनच अर्धी गळून पडत असेल फलंदाजाची! तिथे फलंदाजासाठी ऑफसाईडचा चेंडू म्हणजे विवाहितासाठी परस्त्रीच! शिवणं म्हणजे पाप! तेथे पाहिजे जातीचे, येरागबाळ्याचे काम नोहे! अशा वेळी लक्ष्मण आला आणि जिंकून गेला!
आठवा त्याची ती ईडनवरची २८१ धावांची खेळी! द्रविडसोबत ३७६ धावांची भागीदारी करत त्यानं गेलेली मॅच परत आणली. दुसर्‍या दिवशी तो ३र्‍या क्रमांकावर फलंदाजीस आला. भारताचा पहिला डाव तिसर्‍या दिवशी सकाळी आटोपला त्यावेळी सर्वात शेवटी बाद होणारा फलंदाज होता लक्ष्मण. ऑस्ट्रेलियानं फॉलोऑन लादल्यावर पुन्हा दुसर्‍या डावाची १५-१६ षटकं होतात न होतात तो "लक्ष्मणा, धाव" म्हणत संघाने, आणि अख्ख्या देशाने हाक मारली. "कठीण समय येता कोण कामास येतो?" या उक्तीला साजेलसा खेळ लक्ष्मणाने केला आणि तब्बल २८१ धावांची लक्ष्मणरेषाच ओढली! तिसर्‍या दिवसाच्या अखेरीस लक्ष्मणनं आपलं शतक साजरं केलं होतंन आणि भक्कम तटबंदी ७ धावांवर नाबाद होती. दोघांनी चौथा दिवस अख्खा खेळून काढला, नव्हे ऑस्ट्रेलियन बॉलिंग अटॅक दळून काढला!

पाचव्या दिवशी सकाळी दोघे बाद झाल्यावर भारताने डाव घोषित करून केवळ ६८ षटकांतच कांगारूंना गुंडाळले आणि अक्षरशः वाघाच्या तोंडून घास ओढून खाला अगदी! तीन दिवस तो नुसता ईडन गार्डन रंगवत होता आपल्या कुंचल्यानं! हरभजननं त्या सामन्यात १३ विकेट्स घेतल्या होत्या पण लक्ष्मणनं केलेल्या रंगरंगोटीत हरभजनची कामगिरीही लपली! आणिबाणीच्या वेळी आपल्या खेळाचा दर्जा कसा उंचावायचा याचं उत्कृष्ट उदाहरण आहे लक्ष्मण!

कालचंच उदाहरण घ्या.. सचिन सेहवाग काल शतकं झळकावून एकामागोमाग बाद झाले! पाठोपाठ बद्रीही "थांबा मी आलोच" म्हणत परतला! बॅट पॅड मधे गॅरेजएवढी गॅप ठेवून खेळला, स्टेनचा खतरा इन्स्विंगरच काय डेव्हिड बून सुद्धा धावत धावत गेला असता! सामन्यावर व्यवस्थित नियंत्रण मिळवलेल्या भारताची अचानक पडझड होते की काय असं वाटत असताना धोनीच्या सोबतीनं पठ्ठ्यानं २५९ धावांची भागीदारी रचलीसुद्धा! सगळं कसं एकदम फ्लॉलेस! ना कधी घाई दर्शवली, ना कूर्मगती! विष्णूनं मोहिनी अवतार धारण केला होता त्याची आठवण झाली! इतकी मनमोहक फलंदाजी की कॅलिस, डी व्हिलीअर्स, अमला, स्मिथ सगळ्यांची गणती प्रेक्षकांतच! स्टेन, मॉर्केल, हॅरिस तर बिचारे "मला बॉलिंग नको, मला ही कलाकृती पाहायचीय!" असं म्हणत होते! स्मिथला बिचार्‍याला कळलं सुद्धा नसेल हे नयनरम्य दॄश्य पाहता पाहता सामना हातातनं केव्हा निसटला!

लक्ष्मणच पदलालित्य तसं काही सर्वश्रेष्ठ नाही पण केवळ आणि केवळ उत्तम टायमिंगच्या जोरावर तो मोठमोठया खेळ्या खेळतो. सचिननं मागं एकदा म्हटलं होतं, "त्याचं हॅण्ड-आय को-ऑर्डिनेशन उत्तम आहे. त्याच्याच जोरावर तो इतक उत्तम टायमिंग साधू शकतो. ही'ज गॉट ब्रिलियंट हॅण्ड्स!" आणि खरंच कधी कधी तर तो सेहवागप्रमाणेच पाय अजिबात न हलवता '१४० किमी/तास' च्या चेंडूला लीलया कव्हर्स मधून हाकलतो तेव्हा आश्चर्यच वाटतं! आणि हेच उत्तम हॅण्ड-आय को-ऑर्डिनेशन स्लिपमधे किंवा क्लोज-इन क्षेत्ररक्षण करताना काम येतं. जवळपास सगळेच टायमिंगचे बादशाह उत्तम स्लिप्/क्लोज-इन फील्डर्स आहेत. (मार्क वॉ, मार्क टेलर, राहुल द्रविड, जॅ़क कॅलिस, स्टीफन फ्लेमिंग इ.)

लक्ष्मण पूर्ण बहरात खेळत असला की मला तो मोहोरलेल्या आंब्यासारखा वाटतो. आंबा मोहोरला की जसा कोकिळ कुहू कुहू करू लागतो तसे मग हे माध्यमवाले लक्ष्मणावर गोड गोड स्तुतीसुमनांचा वर्षाव करू लागतात. आंबा त्याचा सीझन संपला की मात्र उपेक्षितच! इतर वेळी त्याने थकल्याभागल्यांना वेळोवेळी सावली पुरवलेली असते, त्याची दखल मात्र कुणीही घेत नाही. वर्ष सरतं, आंबा पुन्हा मोहोरतो! एखाद्या 'सिडनी' वा 'कलकत्ता' महिन्यात खूप फळं देतो! लोक स्तुती करत सुटतात! आज आंबा मोहोरला पुन्हा! अवेळीच मोहोरला खरंतर! पण "या झाडाचं आयुष्य संपलं" असं लोक म्हणत असतानाच झाड पुन्हा मोहोरलं याचा आनंद अवर्णनीय आहे! त्याला खेळताना पाहताना खेळ संपूच नये असं वाटत राहतं. बॅटिंग ही एक कला आहे हे तो त्याच्या एकापेक्षा एक खेळींनी पुन्हा पुन्हा सिद्ध करतो! एखाद्या प्रतिभावंत चित्रकार, कवी अथवा साहित्यिकाइतकाच त्याच्यातला कलाकारही मला भावतो. इतकी सुंदर अदाकारी की एकदा पाहून मन भरत नाही, आणि मी खुळा टिव्हीकडे पाहत म्हणत राहतो, " मज सांग लक्ष्मणा तुज पाहू किती?"

-- मेघवेडा

विकेट!!

2010-03-06T15:04:00.001Z

शुचिताईंचा हा गंमतीशीर धागा वाचला आणि तुम्हासर्वांप्रमाणेच मीही माझ्या राशीबद्दलची निरीक्षणे पाहिली. यावरून विचारांची गाडी तडक आमच्या ऐतिहासिक प्रेमकहाणी कडे वळली! (प्रत्येकालाच आपली/आपल्या प्रेमकहाणी/प्रेमकहाण्या ऐतिहासिक वाटते/ वाटतात राव! एखादा प्रेमवीरांचा चित्रपट पाहताना प्रत्येकजण त्यात स्वतःची प्रेमकहाणी बघतच असतो! )

अर्थातच आम्हाला आम्ही साजरा केलेला ऐतिहासिक व्हॅलेंटाईन डे, ज्या दिवशी (नि)धडधडत्या छातीने, थरथर कापणार्‍या हातात गुलाब घेऊन आम्ही आयुष्यात पहिल्यांदा एका मुलीला 'इलू' चा अर्थ समजावला होता, तो दिवस आठवला. खरंच तो दिवस ऐतिहासिक ठरला होता आमच्यासाठी. सुवर्णाक्षरात नाव लिहिलं गेलं होतं आमचं कॉलेजात! डायरेक प्रिन्सिपलच्या पोरीलाच टार्गेट केलं होतं!!

आमच्यासाठी त्यावेळी सुंदरतेची व्याख्या, परिमाण आणि मर्यादा ती म्हणजे तीच होती. आणि त्यात ती केमिस्ट्री प्रॅक्टीकलला माझी पार्टनर! त्यावेळि तिचं आडनाव आणि माझं आडनाव इंग्रजी भाषेत इतकं जवळ आहे यासाठी देवाचे मी किती आभार मानले होते काय सांगू! इतकी रसायनं आम्ही दोघांनी मिळून मिसळली पण आमची केमिकल रिअ‍ॅक्शन होतंच नव्हती! ही माझी पार्टनर, पण दुसर्‍यांसोबत गप्पा मारायची आणि माझ्याकडे अभ्यासाशिवाय दुसर्‍या विषयावर बोलायचीही नाही! टाळक्यात अमोनिआ गेल्यागत व्हायचं तेव्हा! पण तरी ती आवडायची! तिच्याकडे बघत बसणं हा मनाला जडलेला छंद होता. एकदा तिच्याकडे टक लावून बघत राहिलो असताना हातावर सल्फ्युरिक अ‍ॅसिड सुद्धा ओतून घेतलं होतं मी! नशीब डायल्युट अ‍ॅसिड होतं!! पण तरी अख्ख्या वर्गाने पुढचा निदान महिनाभर मला "दिलजले के हात जले" म्हणून हिणवलं होतं! पुढे पुढे त्याच केमिस्ट्री लॅब मधे चेष्टामस्कर्‍या सुरू झाल्या. मग लेक्चर्स ना एकत्र बसू लागलो. मला वाटायला लागलं होतं - ते शिणेमात सांगतात तसं - "यही लडकी है जिस्की मुझे तलाश थी" वगैरे वगैरे!!

डिसेंबर मधे क्रिकेटच्या टूर्नामेंटला ती तीनही दिवस ग्राउंडवर आली होती. माझं प्रेरणास्थान आलं होतं मला चीअर करायला! तेव्हा मोठ्या फुशारक्या मी मारल्या हे सांगायची गरज नसावी! सेमी फायनल मॅचच्या वेळी मी बॅटिंग करत असताना ती बरोब्बर समोर उभी होती! पिवळाधम्मक फुलाफुलांचा पंजाबी ड्रेस, खांद्यावरून सरकणारी ओढणी सावरत उभी असलेली ती पाहून मी आधीच आऊट झालो होतो!! अहो असली मादक 'साईट स्क्रीन' लावल्यावर कसला स्कोर करणार~? बॅटिंग करताना सारखं वाटत होतं त्या अंपायरला जाऊन हाणावं आधी. उगाच मधे अडथळा आणत होता! पण तिनंच जरा बाजूला सरकून माझ्या कडे बघून 'थम्ब्स अप' केल्यावर तर माझ्या अंगात काय संचारलं कोण जाणे? केवळ तिसर्‍या चेंडूवर - आता हा बाहेर मारायचाच असं ठरवूनच - फुल ताकद काढून बॅट फिरवली तो नेमका स्लोवरवन निघाला आणि सरळ उंच मनोरा हवेत!! शेंबड्या पोराने सुद्धा घेतला असता इतका शिंपल कॅच डायरेक बॉलरच्या हातात!! आयुष्यात पहिल्यांदा मी इतका वाईट बाद झालो होतो! पण काय करणार राव! समोरचा नजाराच इतका सुंदर होता की विकेट केव्हाच पडली होती!! सगळ्यांनी शिव्यांची लाखोली वाहिली, पण त्या सगळ्या 'मा-भे-य-चु' च्या गदारोळात मला फक्त ती "डोण्ट वरी, पुढल्या वेळी नीट खेळ" असं बोलल्याचा भास होत होता! तिच्याकडे एकदा बघितलं तेव्हा तिने एकदा गोड हसून, डोळ्यांनीच "जाऊदे" अशी खूण केली आणि कट्यार काळजात पुरती घुसली!

अ‍ॅन्युअलला आम्ही 'सरफरोश' मधलं "जो हाल दिल का" हे द्वंद्वगीत गायलो आणि वार आणखी गहिरा झाला.. अगदी तल्लीन होऊन गात होती हो! म्हणजे मला वाटलं होतं ही माझ्यासाठीच गातेय की काय.. मला इतका आनंद झाला की "जानेजां दिलों पे प्यार का.." ला मी तिचा हात धरला आणि "अजबसा असर हो रहा है.." म्हणता म्हणता तिला जवळ घेतलं! लगेच पुढल्या कीबोर्डच्या पीसवर तिनं माझा हात धरून डान्स चालू केला म्हणून वेळ निघाली! अजिबात अनकम्फर्टेबल न होता तिनं प्रसंगावधान राखलं होतं! तेव्हा वाटलं होतं तिथं स्टेजवरच एकदा "आय जस्ट वॉण्ट टू से आय लव्ह यू" म्हणून घ्यावं पण पहिल्या रांगेत बसलेल्या आमच्या प्रिन्सिपल बाई माझ्याकडे आक्रमण करण्याच्या मूडमधे असलेल्या म्हशीसारख्या बघत होत्या. त्यांना बघितल्यावर माझ्या चेहर्‍याकडे जर 'मराठी वाक्प्रचार' पुस्तकाच्या रचनाकारांनी पाहिलं असतं तर कदाचित 'पाचावर धारण बसणे' या वाक्प्रचाराचं उदाहरण देण्यासाठी या प्रसंगाचा उल्लेख त्यांनी केला असता! दोन मिनिटांपूर्वी गब्बरच्या आवेशात असणार्‍या माझा आमच्या मॅमना पाहिल्यावर असहाय्य इमाम साहब झाला होता!! बस्स तेव्हाच ठरवलं दिड महिन्याने व्हॅलेन्टाईन डे ला काय तो सोक्षमोक्ष लावून टाकूया!

आणि परिक्षेचा दिवस उजाडला.. शैक्षणिक परिक्षांना कधीही न घाबरणारा, नेहमी आत्मविश्वासाने जाणारा 'मार्कस चाटे' (मला चांगले मार्क्स मिळायचे आणि मी चाटे क्लासेस ला जायचो म्हणून.. ) असणारा मी आज फुल्टू 'टर्कन फाटे' झालो होतो!! त्यात सम्या आणि दिन्या मला झाडावर चढवत होते, "रस्त्यावर प्रपोज कर रे .. त्यात खरी मजा आहे! बघ, असा विचार कर .. रस्त्यावर सगळ्यांसमोर तिने गुलाब घेतला आणि हो म्हणून मिठी मारली!! चायला काय इज्जत होईल तुझी कॉलेजमध्ये!! ते च्च्यायचं हलकट माजुर्डं कलिंगड, ते बघ त्यानं पण केल्लं रस्त्यावर प्रपोज त्याच्या त्या टरबूजाला.. तू पण कर एक दम इष्टायील मधे!!" (इथे कलिंगड आणि टरबूज म्हणजे सुमित आणि स्वाती .. आम्च्या क्लास मधलं एकमेकांना पूरक असं 'हेवी ड्युटी', 'रोडरोलर्स' कपल!)

रोडरोलर्स पासून प्रेरणा घेऊन मीही "आता अजिबात घाबरायचं नाही" असं मनाला समजावून कॉलेजबाहेर रस्त्यावरच प्रपोज करायचं असं ठरवलं! त्या दिवसाला साजेलसा फिक्कट गुलाबी रंगाचा ड्रेस तिनं घातला होता!! दैवी सौंदर्याचा तो आविष्कार या पृथ्वीतलावर कसा काय घडला असा मला प्रश्न त्यावेळी पडला होता! व्हॅलेन्टाईन डे असल्याने, आणि त्यात मी प्रपोज करण्याच्या फूल मूड मधे असल्याने ती माझ्या मानवी नजरेला स्वर्गातली अप्सराच वाटत होती! मी काही तिला पहिल्यांदा भेटत नव्हतो, पण आमच्या या भेटीचं वर्णन 'ती आली, तिनं बघितलं, ती हसली आणि तिनं जिंकलं!' या शब्दांतच होऊ शकेल. वास्तविक, त्यापूर्वीच्या बर्‍याच दिवसांतील तिच्या माझ्या भेटींचं वर्णन नेमक्या याच शब्दांत करता येईल, पण तो दिवस खास होता म्हणून त्याचा मान.. एक हात मागे घेऊन देवानंद श्टाईल मधे वाकून, मी तिला 'हाय' केलं. पुन्हा एकदा ती गोड हसली. झालं.. परत विकेट पडली! मी नुसता तिच्याकडे बघून हसतच होतो! मागून दिन्या आणि सम्या ओरडत होते, चिडवत होते..

"हातात काय आहे त्याच्या विचार त्याला..." इति दिन्या.

"काय रे? काय म्हणतोय तो दिन्या??" तिनं अगदी लाडिकपणे विचारलं!

"काही नाही अगं ते .. ते.. " - मी!

"गुलाब आहे .. लाल" सम्या ओरडला..

आता ती लाजेल, तिनं घातलेल्या गुलाबी ड्रेसपेक्षा आणि माझ्या हातातल्या गुलाबपेक्षा सुंदर रंग तिच्या गालांवर चढेल अशा अपेक्षेत असलेला मी तिचं उत्तर ऐकून भांबवलोच ..

"ग्राऊंड फ्लोअर क्लासरूम १७ मधे ये. मला असल्या गोष्टी रस्त्यावर बोलायच्या नाहियेत." इति ती.

असं रागीट बोलणं तिच्याकडून अनपेक्षित होतं मला.. ती निघून गेली.. माझं पुरतं अवसान गळालं .. सम्याला त्याने आयुष्यात ऐकल्या नसतील असल्या शिव्यांचा प्रसाद देऊन मी तडक १७ कडे निघालो.. आत ती एकटी होती.. रागाने बघत होती.. माझी नजर थेट स्वतःच्या पायांकडे..

"प्रेमवीर! प्रिन्सिपलच्या मुलीला गुलाब द्यायचंय? तेही रस्त्यावर? थांब आई येतेय खाली!"

मी डोळे मिटलेच! मला माझे आईबाबा प्रिन्सिपल मॅमच्या केबिन मधे बसलेले दिसले. हा प्रसंग मी स्वप्नांत कित्येकदा पाहिला होता. पण तेव्हा (स्वप्नात) ते आमच्या लग्नाबाबत बोलत होते.. मी काही बोलणार म्हणून मान वर केली तर एक सुंदर लाल गुलाबाचं फूल माझ्याकडे बघत होतं आणि ते फूल हातात धरणारी ती नेहमीसारखी गोड हसत होती.. मला कळेचना काय चाललंय.. तेवढ्यात हळू आवाजात ती म्हणाली..

"अरे अशा गोष्टी कॉलेजबाहेर रस्त्यावर बोलायच्या असतात का? वेडा.. आता बोल काय सांगायचं होतं तुला?".. मला खरोखर वेड लागणं तेवढं बाकी होतं..

यापुढचं वर्णन करायला शब्द अपुरे पडतील. पहिल्यांदाच कुणा मुलीला 'इलू'चा अर्थ समजावण्याचा प्रयत्न करत होतो मी आणि माझी तिने नेहमीप्रमाणे विकेट काढली होती! शेवटी आमची केमिकल रिअ‍ॅक्शन घडली! आजही ती तितकीच गोड हसते, आजही तिला पाहताच माझी विकेट पडते. लवकरच 'ती'ला 'ही' करायचा विचार आहे, म्हणतोय या व्हॅलेन्टाईन डे ला विचारतोच.. पण रस्त्यावर मात्र नक्कीच नाही !!!